RELATIVITETI I KOHĖS DHE REALITIVITETI I FATIT
Ēdo gjė qė ėshtė pėrmendur mė lart demonstron se hapėsira tredimensionale nuk ekziston nė realitet, qė ėshtė paragjykim i bazuar krejtėsisht nė perceptime dhe qė njeriu tėrė jetėn e jeton nė kėtė mosekzistim tė hapėsirės. Qė tė pohohet e kundėrta duhet qė tė mbajmė besimet paragjykuese larg nga arsyeja dhe e vėrteta shkencore, pasi nuk ka dėshmi vlefshėm pėr ekzistimin e botės materiale tredimensionale.
Kjo pėrgėnjeshtron supozimin kryesor tė filozofisė materialiste qė nėnvizon teorinė e evolucionit, supozimin se materia ėshtė absolute dhe e pėrjetshme. Supozimi i dytė nė tė cilin qėndron filozofia materialiste ėshtė se koha ėshtė absolute dhe e pėrhershme. Edhe ky ėshtė aq paragjykues sa i pari.
Perceptimi i kohės
Atė qė e perceptojmė si kohė, nė tė vėrtetė, ėshtė metoda me tė cilėn njė moment krahasohet me tjetrin. Mund ta shpjegojmė kėtė me njė shembull. Pėr shembull, kur njė njeri troket nė njė objekt, ai e dėgjon njė zė tė caktuar. Kur tė troket objektin e njėjtė pas pesė minutash, ai dėgjon edhe njė zė. Personi percepton se ka qenė njė interval nė mes tė zėrit tė parė dhe tė dytit qė ai e quan interval i kohės. Sidoqoftė kur ai dėgjon zėrin e dytė, zėri i parė nuk ėshtė mė shumė se imagjinatė nė mendjen e tij. Ėshtė vetėm njė pjesė e informatės nė kujtesėn e tij. Personi formulon konceptin e kohės duke krahasuar momentin nė tė cilin jeton me atė ēfarė ka nė kujtesėn e vet. Nėse nuk bėhet ky krahasim, nuk do tė ekzistonte koncepti i kohės.
Nė tė njėjtėn mėnyrė, personi bėn krahasimin kur e sheh dikė duke hyrė nė dhomė pėrmes derės dhe duke u ulur nė kolltuk nė mes tė dhomės. Nė kohėn kur ky person ulet nė kolltuk, imazhet qė kanė tė bėjnė me momentin kur ai hap derėn, hyn nė dhomė, dhe ulja e tij nė kolltuk janė tė pėrpiluar si pjesė tė informatės nė tru. Perceptimi i kohės ndodh kur dikush krahason njeriun e ulur nė kolltuk me ato pjesė tė informatės.
Shkurtimisht, koha ekziston si rezultat i krahasimit tė bėrė nė mes tė disa iluzioneve tė ruajtura nė tru. Nėse njeriu nuk do tė kishte kujtesė, atėherė edhe truri nuk do tė bėnte interpretime tė tilla e prandaj kurrė nuk do tė mund tė formohej koncepti i kohės. E vetmja arsye qė dikush pėrcakton vetveten se i ka 30 vjet ėshtė pėr shkak se ai ka akumuluar informata qė i pėrkasin atyre 30 vjetėve nė mendjen e tij. Nėse kujtesa e tij nuk do tė ekzistonte, atėherė edhe ai nuk do tė mund tė mendonte pėr ekzistimin e periudhės sė kaluar dhe ai do tė pėrjetonte vetėm ēastin nė tė cilin jeton.
Shpjegimi shkencor i mosekzistimit tė kohės
Le tė mundohemi qė tė sqarojmė temėn duke cituar shpjegimet e shkencėtarėve dhe dijetarėve tė ndryshėm nė lidhje me kėtė temė. Sa i pėrket ēėshtjes sė rrjedhjes sė kohės prapa, profesori i famshėm i gjenetikės dhe fituesi i ēmimit Nobel, Franēois Jacob, thotė nė librin e tij Le Jeu des Possibles (E mundshmja dhe aktualja):
Filmat e lėshuar prapazi na e bėjnė tė mundur qė tė imagjinojmė botėn nė tė cilėn koha shkon sė prapthi. Botėn ku qumėshti ndahet nga kafja dhe kėrcen nga filxhani dhe kthehet prapė nė enėn e qumėshtit; botėn nė tė cilėn rrezet e dritės lėshohen nga muri qė grumbullohen nė njė vend (qendėr graviteti) nė vend se tė shpėrthejnė nga burimi i dritės; botėn nė tė cilėn guri kthehet nga uji nė shuplakėn e njeriut nė bashkėpunim tė ēuditshėm me pikat e panumėrta tė ujit. Prandaj, nė botėn e tillė ku koha ka veēori tė kundėrta, proceset nė trurin tonė dhe mėnyra se si kujtesa jonė e pėrpilon informatėn, do tė mund tė funksiononin sė prapėshti. E njėjta vlen edhe pėr tė kaluarėn dhe tė ardhmen dhe bota do tė dukej njėjtė siē duket tani.31
Pasi truri ynė ėshtė i mėsuar me njė renditje tė caktuar tė ngjarjeve, bota nuk funksionon siē ėshtė treguar mė lartė dhe neve na duket se koha ēdoherė ecėn pėrpara. Por, ky ėshtė vendim i arritur nė tru dhe ėshtė relativ. Nė realitet, kurrė nuk do tė mund tė dimė se si ecėn koha dhe a ėshtė duke ecur apo jo. Kjo tregon faktin se koha nuk ėshtė fakt absolut por vetėm njė lloj perceptimi.
Relativiteti i kohės ėshtė fakt qė ėshtė vėrtetuar edhe nga njėri ndėr fizikanėt mė tė rėndėsishėm tė shek. 20-tė, Albert Einsteinit. Lincoln Barnett, shkruan nė librin e tij Gjithėsia dhe dr.Einsteini:
Sė bashku me hapėsirėn absolute, Einsteini hodhi poshtė konceptin e kohės absolute ku rrjedhja e kohės universale ėshtė e njėtrajtshme, e pandryshueshme dhe e vazhdueshme, duke rrjedh nga e kaluara e pafund nė tė ardhmen e pafund. Shumė paqartėsi qė e kanė rrethuar teorinė e relativitetit dalin nga ngurrimi i njeriut qė tė pranoj se domethėnia e kohės, sikurse domethėnia i ngjyrės, ėshtė njė formė e perceptimit. Sikurse hapėsira qė ėshtė radhitje e mundshme e objekteve materiale, ashtu edhe koha ėshtė njė radhitje e mundshme e ngjarjeve. Subjektiviteti i kohės mė sė miri ėshtė shpjeguar nga Einsteini. Pėrjetimet e njė personi, thotė ai, na shfaqet si seri e rregulluar e ngjarjeve; nė kėtė seri ngjarjet e vetme qė ne i mbajmė nė mend radhiten asisoj sipas kriterit tė konceptit mė herėt apo mė vonė. Prandaj ekziston, pėr njė person njė kohė personale, apo kohė subjektive. Kjo nė vetvete nuk ėshtė e matshme. Mundem, nė tė vėrtetė, qė tė lidh numrat me ngjarjet, ashtu qė numri mė i madh i pėrket ngjarjes mė tė vonshme sesa me tė parėn.32
Vet Einsteini theksoi, siē citohet nė librin e Barnettit se: hapėsira dhe koha janė formė e intuitės, qė nuk mund mė tė ndahen nga vetėdija sikurse konceptet tona tė dallimit tė ngjyrės, formės dhe madhėsisė. Sipas teorisė sė pėrgjithshme tė relativitetit: koha nuk ka ekzistencė tė pavarur nga radhitja e ngjarjeve me tė cilėn i masim.33
Pasi qė koha pėrbėhet nga perceptimet, krejtėsisht varet nga perceptuesi dhe pėr kėtė arsye ėshtė relative.
Shpejtėsia me tė cilėn koha kalon ndryshon sipas referencave qė ne e masim pasi nuk ka orė natyrale nė trupin e njeriut qė tė tregojė nė mėnyrė precize se sa shpejt kalon koha. Siē shkruan Lincoln Barnett: Sikurse qė nuk ka gjė me ngjyrė qė mund tė dallohet pa sy, gjithashtu njė ēast, orė apo ditė nuk mund tė shėnohet pa ngjarje.34
Relativiteti i kohės mė sė thjeshti pėrjetohet nė ėndrra. Edhe pse atė qė shohim nė ėndėrr duket se ndodhė me orė tė tėra, nė tė vėrtetė, kjo ndodhė pėr vetėm disa minuta, e bile edhe disa sekonda.
Tė shqyrtojmė njė shembull ashtu qė tė sqarojmė ēėshtjen mė tutje. Tė paramendojmė se jemi nė njė dhomė me vetėm njė dritare qė ėshtė e punuar nė mėnyrė tė veēantė dhe do tė jemi tė ngujuar pėr njė kohė tė caktuar. Le tė jetė njė orė nė dhomė pėr tė matur kohėn e kaluar. Nė tė njėjtėn kohė, le tė jetė qė mund tė shohim nga dritarja e dhomės lindjen e diellit dhe perėndimin nė intervale tė caktuara. Pas disa ditėsh, pėrgjigja qė ne mund tė japim pėr pyetjen se sa kohė kemi kaluar nė dhomė do tė jetė nė bazė tė informatave qė kemi mbledhur duke shikuar orėn kohė pas kohe dhe llogaritjen qė kemi bėrė duke iu referuar faktit se sa herė ka lindė dhe perėnduar dielli. Pėr shembull, ne vlerėsojmė se kemi kaluar tri ditė nė atė dhomė. Por, nėse personi qė na ka vendosur nė atė dhomė tė thoshte se ne kemi qėndruar vetėm dy ditė nė dhomė dhe se dielli qė ne e kemi parė nga dritarja ėshtė prodhuar artificialisht nga njė makinė simuluese si dhe ora nė dhomė ėshtė punuar qė tė punojė mė shpejt se zakonisht, atėherė llogaritjet tona nuk do tė kenė kurrfarė kuptimi.

Ky shembull konfirmon se informata qė ne kemi pėr shpejtėsinė e kalimit tė kohės bazohet nė referencat relative. Relativiteti i kohės ėshtė fakt shkencor i dėshmuar nga metodologjia shkencore. Teoria e pėrgjithshme e relativitetit tė Einsteinit pohon se shpejtėsia e kohės ndėrron varėsisht nga shpejtėsia e objektit dhe pozitės sė tij nė fushėn e gravitacionit. Me rritjen e shpejtėsisė, koha shkurtohet dhe ngjeshėt; ajo ngadalėsohet deri sa tė vjen tek pika e ndaljes.
Tė shpjegojmė kėtė me njė shembull tė dhėnė nga Einsteini. Paramendojmė dy binjak, njėri mbetet nė tokė derisa tjetri udhėton nė gjithėsi me njė shpejtėsi afėr shpejtėsisė sė dritės. Kur kthehet nė tokė, ai qė ka udhėtuar do tė sheh se vėllai i tij qė ka qėndruar nė tokė ėshtė plakur shumė mė shumė se ai. Arsyeja ėshtė se koha rrjedh shumė mė ngadalė pėr personin qė udhėton me shpejtėsi tė afėrt me atė tė dritės. Le tė marrim me mend njė babė udhėtues nėpėr gjithėsi dhe djalin e tij nė tokė. Nėse babai ishte 27 vjeē kur ėshtė nisur ndėrsa djali i tij tre vjeēar; kur babai tė kthehet nė tokė pas 30 viteve (tokėsore), djali do tė jetė 33 vjeēar ndėrsa babai i tij do tė jetė vetėm 30 vjeēar.35
Ky relativitet i kohės nuk shkaktohet nga ngadalėsimi apo pėrshpejtimi i orės, apo ngadalėsimi i pranverės mekanike. Mė parė ėshtė rezultat i dallimit tė periudhave tė punės tė tėrė sistemit tė ekzistencės materiale, qė shkon thellė deri nė grimcat sub-atomike. Me fjalė tjera, pėr personin qė e pėrjeton kėtė, shkurtimi i kohės nuk pėrjetohet si film i ngadalėsuar. Nė ato raste kur shkurtohet koha, tė rrahurat e zemrės, shumimi i qelizave dhe funksioni i trurit etj., tė gjitha punojnė mė ngadalė se tek personi nė tokė. Pa marrė parasysh, personi vazhdon me jetėn e tij tė pėrditshme dhe fare nuk e vėren shkurtimin e kohės. Nė tė vėrtetė shkurtimi nuk ėshtė i dukshėm derisa nuk bėhet krahasimi.
Relativiteti nė Kuran
Pėrfundimi qė arritėm me ndihmėn e zbulimeve shkencore thotė se koha nuk ėshtė absolute siē supozonin materialistėt, por njė perceptim relativ. Ajo qė ėshtė mė interesante ėshtė se ky fakt qė ka mbetur pa u zbuluar deri nė shek. 20-tė nga shkenca, ėshtė zbuluar nė Kuran para 14 shekujsh. Ka referime tė ndryshme nė Kuran pėr relativitetin e kohės.
Ėshtė e mundur tė shihet nė shumė ajete tė Kuranit fakti i dėshmuar shkencėrisht se koha ėshtė perceptim psikologjik qė varet nga ngjarjet, mjedisi dhe kushtet. Pėr shembull, tėrė jeta e njė njeriu ėshtė kohė shumė e shkurtė siē informohemi nė Kuran:
Atė ditė kur Ai ju thėrret, kurse ju i pėrgjigjeni tė pėrulur e duke lavdėruar Atė, e ju duket se nuk qėndruat (nė dynja) vetėm pak kohė. (Isra: 52)
(Pėrkujto) Ditėn kur i tubojnė ata, (atyre u duket) sikur nuk qėndruan (nė dynja) vetėm njė moment tė ditės, atėherė njihen mes vete. (Junus: 45)
Disa ajete tregojnė se njerėzit perceptojnė kohėn nė mėnyra tė ndryshme dhe se ndonjėherė mund perceptojnė njė periudhė tė shkurtė kohore si shumė tė gjatė. Biseda vijuese e njerėzve gjatė gjykimit nė Ahiret ėshtė shembull i mirė pėr kėtė:
Ai thotė: "E sa vjet keni kaluar nė tokė?" Ata thonė: "Kemi qėndruar njė ditė ose njė pjesė tė ditės, pyeti ata qė dinė numėrimin!" Ai thotė: "Mirė e keni, sikur ta dishit njėmend pak keni qėndruar!" (Muminun: 112-114)

Nė ajetet tjera Allahu thotė se koha mund tė rrjedhė nė shpejtėsi tė ndryshme nė mjedise tė ndryshme:
Ata kėrkojnė prej teje t'ua ngutėsh dėnimin, po All-llahu nuk e thyen premtimin e Vet, pse njė ditė te Zoti yt, ėshtė sa njėmijė vjet, si llogaritni ju. (Haxhxh: 47)
Atje ngjiten engjėjt dhe shpirti (Xhibrili) nė njė ditė qė zgjatė pesėdhjetė mijė vjet (ose lartėsia e atyre shkallėve ėshtė pesėdhjetė mijė vjet). (Mearixh: 4)
Ai ėshtė qė udhėheq ēėshtjen (e tė gjitha krijesave) prej qiellit nė tokė, pastaj ajo (ēėshtja) ngritėt te Ai nė njė ditė qė sipas llogarisė suaj ėshtė sa njėmijė vjet. (Sexhde: 5)
Kėto ajete shprehje tė qarta pėr relativitetin e kohės. Qė ky rezultat, e qė ėshtė kuptuar sė voni nga shkencėtarėt e shek. 20-tė, i ėshtė komunikuar njerėzimit para 1.400 vjetėve nė Kuran, ėshtė tregues i shpalljes sė Kuranit nga Allahut, i Cili rrethon tėrė kohėn dhe hapėsirėn.
Shumė ajete tjera nė Kuran zbulojnė se koha ėshtė perceptim. Kjo ėshtė posaēėrisht evidente nė tregime. Pėr shembull, Allahu ka mbajtur shokėt e shpellės, njė grup tė besimtarėve qė pėrmendet nė Kuran, nė gjumė tė thellė pėr tre shekuj. Kur janė zgjuar, kanė menduar se kanė qėndruar nė atė gjendje pėr pak kohė, dhe nuk kanė mundur qė tė supozojnė sa gjatė kanė fjetur:
Ne u vumė mbulojė mbi veshėt e tyre (i vumė nė gjumė) nė shpellė pėr disa vite me radhė. Pastaj ata i zgjuam (prej gjumit) pėr tė parė se cili prej tyre dy grupeve ėshtė mė preciz nė njehsimin e kohės sa qėndruan gjatė. (Kehf: 11-12)
Ashtu (sikurse i vumė nė gjumė) i zgjuam ata qė tė pyesin njėri-tjetrin (se sa kanė fjetur). Njėri prej tyre foli e tha: "Sa keni ndejur?" Ata thanė:"Kemi ndejur njė ditė ose njė pjesė tė ditės!" Disa thanė: "Zoti juaj e di mė sė miri se sa keni ndejur, prandaj dėrgoni njėrin prej jush me kėtė argjend (monedhė argjendi) nė qytet, e tė zgjedhė ushqim mė tė mirė, e t'ju sjellė atė juve dhe le tė ketė shumė kujdes e tė mos i japė tė kuptojė askujt pėr ju". (Kehf: 19)
Gjendja e treguar nė ajetin e mėposhtėm ėshtė gjithashtu dėshmi se koha nė tė vėrtetė ėshtė perceptim psikologjik.
Ose (nuk je i njohur) me shembullin e atij qė kaloi pranė njė fshati qė ishte rrėnuar nė kulmet e tij, e tha: "Si e ngjallė All-llahu kėtė pas shkatėrrimit tė tij?" e All-llahu e bėri tė vdekur atė (pyetėsin - Uzejrin) njėqind vjet, pastaj e ringjalli dhe i tha: "Sa qėndrove (i vdekur)?" Ai tha: "Njė ditė, ose njė pjesė tė ditės!" Ai (All-llahu) Tha:"Jo, por ke ndejur (i vdekur) njėqind vjet, shikoje ushqimin dhe pijen tėnde si nuk ėshtė prishur, e shikoje edhe gomarin tėnd (si i janė shkapėrderdhur eshtrat). E pėr tė bėrė ty argument pėr njerėzit (bėmė kėtė sprovė), shiko se si i kombinojmė eshtrat e pastaj i veshim me mish. E kur iu bė e qartė atij tha: "U binda se me tė vėrtetė All-llahu ka mundėsi pėr ēdo send!" (Bekare: 259)
Ky ajet qartė thekson se Allahu i Cili ka krijuar kohėn ėshtė i pavarur nga ajo. Njeriu, nga ana tjetėr, ėshtė i varur nga koha, qė ėshtė paracaktuar nga Allahu. Siē theksohet nė ajet, njeriu nuk ka aftėsi tė dijė as sa gjatė ka fjetur. Nė kėtė gjendje, tė pohohet se koha ėshtė absolute (sikurse materialistėt e bėjnė, nė mendimin e tyre tė shtrembėruar) ėshtė shumė e paarsyeshme.
Fati
Relativiteti i kohės sqaron njė ēėshtje shumė tė rėndėsishme. Relativiteti ėshtė aq i ndryshueshėm qė koha prej miliarda vjetėsh mund tė zgjasė vetėm njė sekondė nga njė perspektivė tjetėr. Pėrveē kėsaj, koha e pamasė qė shtrihet prej fillimit tė kėsaj bote deri nė fund tė saj ndoshta nuk ėshtė zgjatė bile as njė sekondė por vetėm njė ēast nė dimensionin tjetėr.
Kjo ėshtė esenca e konceptit tė fatit njė koncept qė nuk kuptohet mirė nga shumica e njerėzve, posaēėrisht materialistėve qė e mohojnė plotėsisht. Fati ėshtė dituri e pėrsosur e Allahut pėr tė gjitha ngjarjet nė tė kaluarėn dhe tė ardhmen. Shumica e njerėzve pyesin se si Allahu mund tė dijė paraprakisht ngjarjet qė ende nuk kanė ndodhur dhe kjo dėrgon nė mosnjohje e vėrtetėsisė sė fatit. Sidoqoftė, ngjarjet qė ende nuk janė pėrjetuar janė vetėm pėr ne. Allahu nuk ėshtė i varur nga koha dhe hapėsira pasi qė Ai i ka krijuar ato. Pėr kėtė shkak, e kaluara, e ardhmja dhe e tashmja janė tė njėjta pėr Allahun; pėr Tė ēdo gjė ka ndodhė dhe ka pėrfunduar.
Nė librin Gjithėsia dhe Dr. Einsteini, Lincol Barnett shpjegon se si Teoria e pėrgjithshme e relativitetit dėrgon deri nė kėtė pėrfundim. Sipas Barnettit, gjithėsia mund tė jetė e rrethuar me tėrė madhėshtinė e tij vetėm nga njė mendje kozmike.36 Vullnetin qė Barnetti e quan mendje kozmike ėshtė menēuria dhe dijenia e Allahut, i Cili sundon tėrė gjithėsinė. Siē mund tė shohim lehtė fillimin, mesin dhe fundin e zotėruesit dhe tė gjitha pjesėt nė mes si njė tėrėsi, Allahu e di se koha tė cilės i jemi nėnshtruar ėshtė sa vetėm njė ēast prej fillimit tė saj e deri nė fund. Njerėzit, sidoqoftė, pėrjetojnė incidentet vetėm kur ti vie koha dhe shohin se fati ėshtė krijuar pėr ta nga Allahu.
Ėshtė e rėndėsishme gjithashtu qė ti pėrkushtohet vėmendje cekėtinės sė kuptimit tė shtrembėruar tė fatit qė dominon nė shoqėrinė tonė. Ky besim i shtrembėruar i fatit ėshtė paragjykim se Allahu ka pėrcaktuar fatin pėr ēdo njeri por disa fate ndonjėherė mund tė ndryshohen nga njerėzit. Pėr shembull njerėzit bėjnė deklarata sipėrfaqėsore pėr pacientin i cili ėshtė kthyer nga dyert e vdekjes si ai mposhti fatin e tij. Askush nuk ka mundėsi tė ndryshojė fatin e tij. Personi qė ėshtė kthyer nga dyert e vdekjes, nuk ka vdekur pasi nuk ėshtė shkruar qė tė vdesė nė atė kohė. Ėshtė, nė mėnyrė ironike, fati i atyre njerėzve qė e mashtrojnė veten duke thėnė e kam mposhtur fatin tim se duhet tė thonė ashtu dhe e mbajnė atė mėnyrė tė shikimit tė gjėrave.
Fati ėshtė dituri e pėrjetshme e Allahut dhe pėr Allahun, i Cili e njeh kohėn sikurse njė ēast tė vetėm dhe i Cili sundon tėrė kohėn dhe hapėsirėn; ēdo gjė ėshtė paracaktuar dhe pėrfunduar nė fat. Ne gjithashtu kuptojmė nga ēfarė Ai tregon nė Kuran se koha ėshtė njė pėr Allahun: disa incidente qė pėr ne do tė duhej tė ndodhin nė tė ardhmen tregohet nė Kuran nė atė mėnyrė saqė duket se kanė ndodhur shumė kohė mė pėrpara. Pėr shembull, ajetet qė shpjegojnė llogarinė qė njerėzit duhet ta japin para Allahut nė ahiret tregohet me ngjarjet qė kanė ndodhur shumė pėrpara:
Dhe i fryhet Surit dhe bie i vdekur ēka ka nė qiej dhe nė tokė, pėrveē atyre qė do All-llahu (tė mos vdesin), pastaj i fryhet atij herėn tjetėr, kur qe, tė gjithė ata tė ngritur e presin (urdhrin e Zotit). Toka ėshtė ndriēuar me dritėn e Zotit tė vet, libri (shėnimet mbi veprat) ėshtė vėnė pranė dhe sillen pejgamberet e dėshmitarėt, e kryhet mes tyre gjykimi me drejtėsi, e atyre nuk u bėhet padrejtė...e jobesimtarėt sillen nė Xhehennem nė grupe... E ata qė ishin tė devotshėm ndaj Zotit tė tyre, sillen nė grupe te Xhenneti. (Zumer: 68-73)
Disa ajete tjera nė lidhje me kėtė ēėshtje janė:
E do tė vijė secili njeri bashkė me tė dhe grahėsi edhe dėshmitari. (Kaf: 21)
E qielli ēahet, pse ai atė ditė ėshtė i rraskapitur. (Hakka: 16)
Dhe pėr shkak se ata duran, i shpėrbleu me Xhennet dhe me petka mėndafshi. Aty janė tė mbėshtetur nė kolltukė dhe aty nuk shohin as diell (vapė) e as tė ftohtė. (Insan: 12-13)
E Xhehennemi shfaqet sheshazi pėr atė qė e sheh. (Naziat: 36)
E sot, (nė ditėn e gjykimit), ata qė besuan do tė tallen me jobesimtarėt. (Mutaffifin: 34)
Kriminelėt e shohin zjarri dhe binden se do tė hedhen nė tė, dhe se nuk do tė gjejnė shtegdalje prej tij. (Kehf: 53)
Siē mund tė shihet, ngjarjet qė do tė ndodhin pas vdekjes sonė (nga pikėvėshtrimi ynė) tregohen nė Kuran si ngjarje tė kaluara qė tashmė kanė ndodhė. Allahu nuk ėshtė i varur nga korniza relative e kohės nė tė cilin ne jemi tė kufizuar. Allahu ka pasur dėshirė qė kėto gjėra tė jenė nė atė mosekzistim tė kohės; njerėzit tashmė i kanė kryer dhe tė gjitha kėto ngjarje e qė kanė pėrfunduar. Ai thotė nė ajetin e mėposhtėm se ēdo ngjarje e vogėl apo e madhe, ėshtė brenda diturisė sė Allahut dhe e shėnuar nė libėr:
Ti nuk angazhohesh me asnjė ēėshtje, nuk lexon nga ai pjesė nga Kur'ani dhe nuk bėni ndonjė vepėr, vetėm se Ne jemi prezentuesit tuaj, kur ju ndėrmerrni atė. Zotit tėnd nuk mund t'i fshihet as nė tokė e as nė qiell as sa grimca e as mė e vogėl se ajo e as mė e madhe, por vetėm sa ėshtė evidentuar nė librin e sigurt. (Junus: 61)
Brenga e materialistėve
Ēėshtjet e debatuara nė kėtė kapitull, dmth e vėrteta mbi materien, mosekzistimi i kohės dhe hapėsirės janė krejtėsisht tė qarta. Siē u shprehėm mė parė, kėto padyshim nuk janė lloj filozofisė apo mėnyrė e tė menduarit, por janė tė rezultate shkencore qė ėshtė e pamundur tė mohohen. Pėrveē qė ėshtė njė realitet teknik, dėshmia gjithashtu nuk lejon alternativė tjetėr logjike mbi kėtė ēėshtje: gjithėsia ėshtė njė entitet iluziv me tėrė materien qė e pėrbėn atė dhe krijesat qė jetojnė nė tė. Ėshtė njė pėrmbledhje perceptimesh.
Materialistėt nuk mund ta kuptojnė kėtė ēėshtje. Pėr shembull, nėse kthehemi tek shembulli i autobusit tė Politzerit: edhe pse Politzeri teknikisht e ka ditur qė nuk mund tė dalė jashtė perceptimeve tė tij ai mundet vetėm qė tė pranoj kėtė nė raste tė caktuara. Pra, pėr Politzerin, ngjarjet ndodhin nė tru derisa tė bėhet goditja e autobusit, por posa goditja e autobusit ndodhė, gjėrat dalin nga truri dhe fitojnė realitet fizik. Defekti logjik i kėsaj ēėshtjeje ėshtė shumė i qartė. Politzer ka bėrė tė njėjtin gabim sikurse materialisti Johnson i cili tha, Godita gurin, kėmba mė dhemb, prandaj ekzistoj. Politzeri nuk e kuptoi se edhe goditja qė e ka ndier pas goditjes sė autobusit ishte vetėm njė perceptim.
Arsyeja e vetėdijes qė materialistėt nuk mund ta kuptojnė kėtė ēėshtje ėshtė frika e tyre qė ata do tė ballafaqohen kur ta kuptojnė. Lincoln Barnett na tregon se disa shkencėtarė dallojnė kėtė ēėshtje:
Sė bashku me reduktimin e filozofėve pėr tėrė realitetin objektiv deri tek bota e shėmbėlltyrave tė perceptimeve, shkencėtarėt janė bėrė tė vetėdijshėm pėr kufizimet alarmante tė shqisave njerėzore.37
Ēdo referencė e bėrė nga fakti se materia dhe koha janė perceptime ndjell frikė tė madhe tek materialisti, pasi kėto janė tė vetmet pikėpamje qė ai i konsideron si qenie absolute. Ai, nė njė formė, i merr ato si idhuj pėr ti adhuruar, pasi mendon se materia dhe koha (pėrmes evolucionit) e ka krijuar atė.
Kur kupton se gjithėsia nė tė cilėn ai mendon se ėshtė duke jetuar, bota, trupi i tij, njerėzit tjerė, materialistėt tjerė me tė idetė e tė cilėve ėshtė influencuar, dhe, shkurtimisht, ēdo gjė ėshtė perceptim, ai ndjehet si i shastisur nga frika e tė gjithė kėsaj. Ēdo gjė qė ai varet, beson dhe ka burim papritmas zhduket. Ai ndjen shijen e njė dėshpėrimi qė ai me tė vėrtetė do ta pėrjetojė nė Ditėn e Gjykimit, siē shpjegohet nė ajetin Dhe ata (idhujtarėt) i dorėzohen All-llahut, e atė ēka ata e trillonin u asgjėsohet. (Nahl: 87)
Pastaj, materialisti mundohet tė bind veten nė realitetin e materies, dhe trillon dėshminė pėr kėtė fund. Ai sė pari godet murin me grusht, shqelmon gurėt, bėrtet, ulurin, por kurrė nuk mund tė largohet nga realiteti.
Ashtu siē mundohen ta largojnė realitetin nga mendja e tyre, ata dėshirojnė qė edhe njerėzit gjithashtu tė heqin dorė. Ata gjithashtu janė tė vetėdijshėm se nėse njerėzit nė pėrgjithėsi do tė mėsojnė pėr natyrėn e vėrtetė tė materies, natyra primitive e filozofisė sė tyre dhe injoranca e botėkuptimit do tė zbulohej nga tė gjithė nė shesh, dhe nuk do tė ketė mė vend ku ata do tė mund ti gjejnė pikėpamjet e tyre. Kjo frikė ėshtė arsyeja pse ata janė aq tė shqetėsuar nga faktet e paraqitura kėtu.
Allahu thotė se frika e jobesimtarėve do tė intensifikohet nė jetėn e pastajme. Nė Ditėn e Gjykimit ata do tė drejtohen kėshtu:
Pėrkujto ditėn kur Ne i tubojmė tė gjithė dhe u themi atyre qė i shoqėruan: "Ku janė ata tė shoqėruarit tuaj, qė i trillonit?" (Enam: 22)
Pas kėsaj, jobesimtarėt do tė shohin pasurinė e vet, fėmijėt dhe tė afėrmit, qė mendonin se janė tė vėrtetė dhe i kanė pėrshkruar shok Allahut, se si do ti braktisin dhe do tė zhduken. Allahu na informon pėr kėtė nė ajetin: Shih, se si bėjnė gėnjeshtra kundėr vetes dhe si u shkoi huq ajo qė trillonin! (Enam: 24)
Dobia e besimtarėve
Derisa fakti se materia dhe koha janė vetėm perceptime i alarmon materialistėt, e kundėrta ėshtė pėr besimtarėt. Besimtarėve u erdhi mirė kur morėn vesh pėr fshehtėsinė pas materies, pasi kjo ēėshtje ėshtė ēelės i tė gjitha pėrgjigjeve. Me kėtė ēelės, tė gjitha fshehtėsitė zbulohen. Dikush do tė kuptojė mė lehtė shumė ēėshtje se sa mė pėrpara.
Siē u tha mė parė, ēėshtjet e vdekjes, xhennetit, xhehennemit, ahireti, ndėrrimi i dimensioneve dhe pyetjes si ku ėshtė Allahu?, ēka kishte para Allahut?, kush e krijoj Allahun Sa do tė zgjasė jeta nė varr?, ku ėshtė xhenneti dhe xhehennemi? dhe ku janė tani xhenneti dhe xhehennemi? pėrgjigjen mė lehtė. Do tė kuptohet se me ēfarė rendi Allahu krijoi tėrė gjithėsinė nga asgjėja, kaq shumė vetėm se, me kėtė fshehtėsi, pyetjet si kur? dhe ku? bėhen tė pakuptimta pasi qė atje nuk ka as kohė e as hapėsirė. Kur mosekzistimi i hapėsirės tė kuptohet, do tė kuptohet se xhehennemi, xhenneti dhe toka nė tė vėrtetė gjenden nė tė njėjtin vend. Nėse mosekzistimi i kohės kuptohet, do tė kuptohet se ēdo gjė zė vend nė njė ēast tė vetėm: asgjė nuk pret pėr kohė dhe koha nuk ecėn, pėr shkak se ēdo gjė veēse ka ndodhur dhe ka pėrfunduar.
Me kėtė fshehtėsi tė gėrmuar, bota pėr besimtarin bėhet sikurse xhennet. Tė gjitha brengat e dhembshme materiale, shqetėsimet dhe frika humben. Personi e kupton se e tėrė gjithėsia ka njė Sundues tė vetėm, qė Ai ndėrron tėrė botėn fizike ashtu siē Ai dėshiron dhe krejt se ēfarė duhet bėrė ėshtė tė mbėshteturit nė Tė. Ai pastaj i nėnshtrohet krejtėsisht Allahut ...vendosa ta kushtoj thjesht vetėm pėr shėrbimin Tėnd... (Ali Imran: 35).
Tė kuptuarit e kėsaj fshehtėsie ėshtė dobia mė e madhe nė kėtė botė.
Me kėtė fshehtėsi, njė realitet tjetėr i pėrmendur nė Kuran zbulohet: se Allahu ėshtė mė afėr tij se damari (qė rrah) i qafės sė tij. (Kaf: 16). Siē tė gjithė e dimė, damari i qafės ėshtė brenda nė trup. Ēfarė mund tė jetė mė afėr ndokujt sesa qė ėshtė ai vetė brenda trupit tė tij? Kjo situatė mund tė shpjegohet lehtė me realitetin e mosekzistimit tė hapėsirės. Ky ajet do tė mund tė kuptohej edhe mė mirė me tė kuptuarit e kėsaj fshehtėsie.
Kjo ėshtė e vėrteta e qartė. Nga kėtu do tė mund tė vėrehet se nuk ka ndihmėtar dhe furnizues mė tė madh pėr njeriun sesa Allahu. Nuk ka asgjė tjetėr pėrpos Allahut; Ai ėshtė qenie absolute tek te i Cili njeriu mund tė kėrkojė strehim, tek tė i Cili mund tė thėrras pėr ndihmė dhe tė llogarisė nė shpėrblim.
Kahdo qė tė kthehemi, ėshtė prania e Allahut.

31. Franēois Jacob, Le Jeu des Possibles (The Play of Possibilities), (Paris: LGF, 1986), p. 111
32. Lincoln Barnett, The Universe and Dr. Einstein, (New York: Mentor Books, 1952), p. 50-51
33. Lincoln Barnett, The Universe and Dr. Einstein, (New York: Mentor Books, 1952), p. 21-22
34. Barnett, The Universe and Dr. Einstein, (New York: Mentor Books, 1952), p. 51
35. Paul Strathern, The Big Idea: Einstein and Relativity, (London: Arrow Books, 1997), p. 57
36. Lincoln Barnett, The Universe and Dr. Einstein, (New York: Mentor Books, 1952), p. 78
37. Lincoln Barnett, The Universe and Dr. Einstein, (New York: Mentor Books, 1952), p. 22
|