|
|
VĖREJTJE
Kapitullin i ardhshėm qė do ta lexoni zbulon fshehtėsinė thelbėsore tė jetės suaj. Duhet qė ta lexoni me shumė kujdes dhe tėrėsisht meqė ka tė bėjė me temėn e cila mund tė bėjė ndryshime fondamentale nė pikėpamjet tuaja pėr botėn e jashtme. Tema e kėtij kapitulli nuk ėshtė vetėm pikėpamja, qasja tjetėr apo mendim tradicional apo filozofik; ėshtė fakt qė tė gjithė, ata qė besojnė dhe ata qė nuk besojnė, duhet qė ta pranojnė pasi qė ėshtė vėrtetuar edhe nga shkenca e sotme.
|
ESENCA E VĖRTETĖ E MATERIES
Njerėzit qė vrasin mendjen me arsye dhe menēuri pėr gjėrat qė i rrethojnė e kuptojnė se ēdo gjė nė gjithėsi e gjallė apo jo e gjallė - duhet jetė e krijuar. Pyetja rrjedh se: Kush ėshtė Krijuesi i tė gjitha kėtyre gjėrave?
Ėshtė evidente se fakti i krijimit, qė zbulon vetveten nė ēdo aspekt tė gjithėsisė, nuk mund tė jetė si rezultat i vetė gjithėsisė. P.sh., miza nuk mund tė krijohet vetvetiu. Sistemi diellor nuk ka mund tė krijohet dhe tė organizohet vetė. As bimėt, njerėzit, bakteret, eritrocitet (rruazat e kuqe tė gjakut), e as fluturat nuk e kanė krijuar vetveten. Gjithashtu edhe mundėsia se tė gjitha kėto e kanė prejardhjen nga rasti, as qė mund tė paramendohet.
Kėshtu qė ne arritėm deri tek pėrfundimi si vijon: ēdo send qė e shohim ėshtė krijuar, por asnjėrin qe ne e shohim nuk mund tė jetė vetė krijues. Krijuesi ėshtė ndryshe dhe superior ndaj tė gjitha ēka jemi duke parė me sytė tanė, njė fuqi e superiore qė ėshtė e padukshme por ekzistimin dhe cilėsitė e tė cilit janė tė shfaqura nė ēdo gjė qė ekziston.
Kėtu ėshtė pika kundėrshtuese e atyre qė e mohojnė ekzistimin e Allahut. Kėta njerėz janė tė kushtėzuar qė tė mos besojnė nė ekzistencėn e Tij derisa nuk ta shohin Atė me sytė e tyre. Kėta njerėz, qė nėnvlerėsojnė faktin e krijimit, janė tė shtyrė qė tė injorojnė realitetin e krijimit qė manifestohet pėrmes gjithėsisė dhe pėrpiqen qė tė dėshmojnė se gjithėsia dhe qeniet e gjalla nė tė nuk janė tė krijuara. Teoria e evolucionit ėshtė njė shembull thelbėsor pėr pėrpjekjet e tyre tė kota pėr kėtė qėllim.
Ky gabim fondamental i atyre qė mohojnė Allahun pėrkrahet nga shumė njerėz qė nė tė vėrtetė nuk e mohojnė ekzistencėn e Allahut, por kanė njė perceptim tė gabuar pėr Tė. Ata nuk e mohojnė krijimin por kanė besime paragjykuese se ku gjendet Allahu. Shumica e tyre mendojnė se Allahu ėshtė lart nė qiell. Ata nė mėnyrė tė heshtur paramendojnė se Allahu ėshtė pas ndonjė planeti tė largėt dhe ai ndėrhyn nė ēėshtjet e kėsaj bote nganjėherė, apo ndoshta nuk intervenon fare. Ata paramendojnė se Ai e ka krijuar gjithėsinė dhe pastaj e ka lėnė qė njerėzit vetė tė caktojnė fatet e tyre.
E disa besojnė se kanė dėgjuar se nė Kuran shkruan se Allahu ėshtė gjithkund por ata nuk mund tė kuptojnė se ēfarė saktėsisht do tė thotė kjo. Ata mendojnė se Allahu pėrfshinė ēdo gjė sikur radio valėt apo sikur gazi i padukshėm dhe i paprekshėm.
Sidoqoftė, kjo dhe besimet tjera qė nuk mund ta sqarojnė se ku ėshtė Allahu (dhe ndoshta pėr kėtė arsye ata e mohojnė Atė) janė tė bazuara nė gabimin e zakonshėm. Ata paragjykojnė pa kurrfarė baze dhe pėr kėtė shkak kanė edhe mendime tė gabuara pėr Allahun. Ēfarė ėshtė ky paragjykim?
Ky paragjykim ėshtė pėr shkak tė natyrės dhe karakteristikės sė materies. Ne jemi aq tė kufizuar nė supozimet tona mbi ekzistencėn e materies saqė kurrė nuk mendojmė se a me tė vėrtetė ekziston apo ėshtė vetėm njė shėmbėllim. Shkenca bashkėkohore shkatėrron kėtė paragjykim dhe demaskon njė realitet tė rėndėsishėm dhe tė qartė. Nė faqet nė vazhdim, do tė pėrpiqemi qė ti sqarojmė kėtė realitet tė madh pėr tė cilin Kuran tregon.
Bota e sinjaleve elektrike
Tė gjitha informatat qė i kemi pėr botėn nė tė cilėn jetojmė barten tek ne pėrmes pesė shqisave tona. Bota qė ne e njohim pėrmbahet prej asaj se ēfarė shohin sytė tanė, ēfarė nuhasin hundėt tona, shijojnė gjuhėt tona dhe ēfarė dėgjojnė veshėt tanė. Ne kurrė nuk mendojmė se bota e jashtme mund tė jetė ēdo gjė tjetėr pėrpos asaj se ēfarė shqisat tona na e paraqesin neve, meqė ne jemi tė varur qė nga lindja nė vetėm kėto pesė shqisa.
Hulumtimet moderne nė shumė fusha shkencore theksojnė pėr shumė kuptime tė ndryshme dhe krijon dyshime serioze nė lidhje me shqisat tona si dhe botėn qė e perceptojmė me to.
Pika nismėtare e kėsaj qasjeje ėshtė se termi botė e jashtme e formuar nė trurin tonė ėshtė vetėm pėrgjigje e krijuara nė trurin tonė nga sinjalet elektrike. Ngjyra e kuqe e mollės, fortėsia e drurit dhe sidomos, babai, nėna, familja jote dhe ēdo gjė qė ke, shtėpinė tėnde, punėn, si dhe rreshtat e kėtij libri, janė tė pėrbėra vetėm nga sinjalet elektrike.
Frederik Vester sqaron pikėn deri ku ka arritur shkenca nė lidhje me kėtė ēėshtje:
Deklaratat e disa shkencėtarėve me qėndrimin se njeriu ėshtė njė shėmbėlltyrė, dhe se ēdo gjė qė pėrjetohet ėshtė e pėrkohshme dhe mashtruese, dhe se kjo gjithėsi ėshtė njė hije, duket tė jetė e vėrtetuar nga shkenca sot.14
Filozofi i njohur, Xhorxh Berkli (George Berkeley) komentoi pėr kėtė temė si vijon:
Besojmė se ekzistenca e objekteve bėhet vetėm pėr shkak se ato i shohim dhe i dėgjojmė, dhe reflektohen tek ne nga shqisat tona. Sidoqoftė, shqisat tona janė vetėm ide nė mendjen tonė. Prandaj, objektet qė i marrim me shqisat tona nuk janė asgjė tjetėr pėrpos ide, dhe kėto ide nuk janė esenciale pėrpos nė trurin tonė...Meqė ēdo gjė ekziston nė mendje, dmth. se ne jemi tė mashtruar me dinakėri kur paramendojmė gjithėsinė dhe gjėrat tė ekzistojnė jashtė mendjes sonė. Prandaj, asnjė nga gjėrat qė na rrethojnė nuk ekzistojnė askund pėrpos nė mendjen tonė.15
Nė mėnyrė qė tė sqarojmė ēėshtjen, tė marrim shqisėn e tė pamurit, e cila na furnizon me mė sė shumti informata nga bota e jashtme.
Si shohim, dėgjojmė dhe shijojmė?
Procesi i tė pamurit zhvillohet vazhdimisht. Grimcat e dritės (fotonet) udhėtojnė nga objekti pėr nė sy dhe kalojnė nėpėr thjerrėzėn qė gjendet nė pjesėn e pėrparme tė syrit ku thyhen dhe bien kokėposhtė nė retinė nė pjesėn e prapme tė syrit. Kėshtu, goditja e fotoneve shndėrrohet nė sinjale elektrike dhe transmetohen nga neutronet nė njė pikė tė vogėl qė quhet qendra e shikimit nė pjesėn e prapme tė trurit. Ky sinjal elektrik perceptohet si njė shėmbėlltyrė nė kėtė qendėr nė tru pas njė seri procesesh. Procesi i shikimit nė tė vėrtetė pėrfshinė kėtė pikė tė vogėl nė pjesėn e prapme tė trurit, e qė ėshtė terr-burg dhe plotėsisht i izoluar nga drita.
Tani, le tė rishqyrtojmė kėtė proces qė duket i zakonshėm dhe i thjeshtė. Kur ne themi, shohim, ne nė tė vėrtetė shohim efektin e impulseve qė arrijnė nė sytė tanė dhe transferohet nė trurin tonė, pas transformimit nė sinjale elektrike. Kjo ėshtė, ajo, qė kur themi shohim, nė tė vėrtetė ne jemi duke i parė sinjalet elektrike nė mendjen tonė.
Tė gjitha imazhet qė ne i shohim gjatė jetės sonė formohen nė qendrėn tonė tė shikimit, e qė pėrbėhet prej vetėm disa cm kub tė vėllimit tė trurit. Tė dyja, kjo libėr qė je duke e lexuar momentalisht dhe panorama e paskajshme qė e sheh nė horizont i zė nė kėtė hapėsirė tė vogėl. Njė ēėshtje tjetėr qė duhet ta kemi nė mendje ėshtė se, siē theksuam edhe mė parė, truri ėshtė i izoluar nga drita; dhe se brenda ėshtė errėsirė absolute. Truri nuk ka kontakt fare me dritėn.
Kėtė situatė interesante mund tė shpjegojmė me ndihmėn e njė shembulli. Tė supozojmė se para nesh ėshtė njė qiri i ndezur. Ne jemi pėrballė kėtij qiriu dhe e shikojmė atė gjerėsisht. Sidoqoftė, gjatė kėsaj kohe, truri ynė kurrė nuk ka pasur kontakt direkt me dritėn origjinale tė qiririt. Edhe pse ne e shohim dritėn e qiririt, brendėsia e trurit tonė ėshtė plotėsisht e errtė. Ne shohim botėn e ngjyrshme dhe tė ndryshme brenda trurit tonė tė errėt.
R.L. Gregory jap njė sqarim rreth aspektit tė shikimit, qė ne e marrim si tė gatshme:
Ne jemi aq tė njoftuar pėr shikimin, saqė nevojitet vetėm njė ēast imagjinate qė tė kuptojmė se aty ka probleme qė duhet zgjidhur. Por duhet ta kesh njė gjė nė konsideratė. Na janė dhėnė shėmbėlltyra kokėposhtė nė sy, e ndėrsa ne shohim objekte tė ngurta tė ndara nė hapėsirėn qė na rrethon. Nga mostrat e stimulimeve nė retinė ne perceptojmė botėn e objekteve, dhe kjo nuk ėshtė mė pak se njė mrekulli.16
Gjendje e njėjtė vlen edhe pėr shqisat tjera. Zėri, prekja, shija dhe aroma tė gjitha transmetohen nė tru si sinjale elektrike dhe perceptohen nė qendrat relevante nė tru.
Shqisa e tė dėgjuarit punon ngjashėm me atė tė tė pamurit. Veshi i jashtėm mbledh zėrat dhe i drejton ato nė veshin e mesėm. Veshi i mesėm i transmeton vibrimet e zėrit nė veshin e brendshėm dhe i intensifikon ato. Veshi i brendshėm i pėrkthen vibrimet nė sinjale elektrike, tė cilat dėrgohen nė tru. Sikurse me syrin, procesi i dėgjimit pėrfundimisht zė vend nė qendrėn pėr dėgjim nė tru. Truri ėshtė i izoluar nga zėri ashtu si nga drita. Kėshtu qė, pa marrė parasysh se sa zhurmshėm ėshtė jashtė, brendia e trurit ėshtė plotėsisht e heshtur.
Megjithatė, edhe zėrat mė tė lehtė perceptohen nga truri. Kjo ėshtė aq precize saqė veshi i njė personi tė shėndoshė dėgjon tė gjitha pa ndonjė zhurmė apo interferencė atmosferike. Nė trurin tuaj, qė ėshtė i izoluar nga zėri, mund tė dėgjosh simfoni nga orkestra, tė gjitha zėrat nga vendi me turmė dhe ti pranosh tė gjitha zėrat me njė diapazon tė gjerė tė frekuencave, qė nga shushurima e fletėve e deri tek oshtima e madhe e aeroplanit tė udhėtarėve. Sidoqoftė, nėse niveli i zėrit n trurin tuaj do tė mund tė matej me ndonjė aparat tė ndjeshėm, do tė mund tė vėrehej se nė brendinė e trurit mbizotėron njė qetėsi absolute.
Perceptimi i aromės formohet nė mėnyrė tė ngjashme. Molekulat e avullta tė lėshuara nga gjėrat si vanilja apo trėndafili arrin deri tek receptorėt nė qimet delikate nė regjionin e epitelit tė hundės dhe pėrfshihet nė bashkėveprim. Bashkėveprimi transmetohet nė tru si sinjal elektrik dhe perceptohet aroma. Ēdo gjė qė ka aromė apo erė, e kėndshme apo e pakėndshme, nuk ėshtė asgjė tjetėr pėrpos perceptim i trurit me bashkėveprim me molekulat e avullta pas transformimit tė tyre nė sinjale elektrike. Nė kėtė mėnyrė pranohet aroma e parfumit, lules, ushqimit tė preferuar, detit apo aromave qė iu pėlqejnė apo jo, nė trurin tuaj. Molekulat vetvetiu kurrė nuk arrijnė nė tru. Njėjtė sikur me zėrin dhe pamjen, ato qė arrin nė tru janė thjeshtė sinjale elektrike. Me fjalė tė tjera, tė gjitha erėrat qė ke pranuar prej se keni lindur qė kanė arritur nga objektet nga jashtė janė vetėm sinjale elektrike qė i ke ndier pėrmes organeve shqisore.
Ngjashėm, ekzistojnė katėr lloj receptorėsh (pranues) kimikė nė pjesėn e pėrparme tė gjuhės sė njeriut, dhe pėrbėhen nga katėr lloj tė shijeve: njelmėt, ėmbėl, hidhur dhe thartė. Receptorėt tanė tė shijes i shndėrrojnė kėto perceptime nė sinjale elektrike pėrmes njė zinxhiri tė proceseve kimike dhe i transmetojnė nė tru. Kėto sinjale perceptohen nga truri si shije. Shija qė e pėrjeton kur han ēokollatėn apo pemėn qė preferoni ėshtė njė interpretim i sinjaleve elektrike nga truri yt. Kurrė nuk do tė mund qė tė arrish objektin nė botėn e jashtme; kurrė nuk mund ta shohėsh; nuhasėsh apo tė shijosh vetė ēokollatėn. P.sh. nėse nervat e shijes qė udhėtojnė pėr nė tru prehen, shija e gjėrave qė i han nuk do tė arrijnė nė tru; dhe plotėsisht do tė humbėsh ndjenjėn tuaj pėr shije.
Nga ky pikėvėshtrim, arritėm edhe deri tek njė fakt. Kurrė nuk do tė jemi tė sigurt se ēfarė pėrjetojmė kur e shijojmė ushqimin dhe ēfarė pėrjeton tjetėrkush kur e shijon ushqimin e njėjtė, apo ēfarė ne perceptojmė kur dėgjojmė njė zė dhe ēfarė tjetėrkush percepton kur ai dėgjon zėrin e njėjtė, se do tė jetė e njėjtė. Lincoln Barnett thotė se askush nuk e di se a e percepton tjetri ngjyrėn e kuqe apo e ndien notėn C ashtu si e percepton vet.17
Shqisa jonė e tė prekurit nuk ndryshon nga tė tjerėt. Kur e prekim njė objekt, tė gjitha informatat qė do tė mund ta njohim botėn e jashtme dhe objektet transmetohen nė tru pėrmes nervave tė tė prekurit qė gjenden nė lėkurė. Ndjenja e tė prekurit formohet nė trurin tonė. Pėrkundėr njohurisė sė pėrgjithshme, vendi ku ne i pranojmė shqisėn e tė prekurit nuk ėshtė nė maje e gishtėrinjve, por nė qendrėn e tė prekurit nė trurin tonė. Pasi qė interpretimi i stimulimit nga truri i sinjaleve elektrike vjen nga objektet, ne i pėrjetojmė kėto objekte nė mėnyra tė ndryshme, siē, a janė tė forta apo tė buta, tė nxehta apo tė ftohta. Ne i pėrftojmė tė gjitha hollėsitė qė na ndihmojnė qė tė njohim ndonjė objekt nga kėto stimulime. Sa i pėrket kėsaj, mendimet e dy filozofėve tė famshėm, B. Russell dhe L. Wittgenstein, janė si vijon:
Pėr shembull, pa marrė parasysh se a ekziston me tė vėrtetė limoni apo jo dhe si ėshtė bėrė qė tė ekzistojė nuk do tė mund tė diskutohet apo hulumtohet. Limoni pėrbėhet vetėm nga shija qė e ndiejmė me gjuhė, aroma e nuhatur me hundė, forma dhe ngjyra e parė me sy; dhe kėto janė tė vetmet tipare qė ēėshtja tė studiohet dhe vlerėsohet. Shkenca kurrė nuk do ta njoh botėn fizike.18
Ėshtė e pamundur qė ta arrijmė botėn fizike. Tė gjitha objektet rreth nesh janė koleksion i perceptimeve siē janė shikimi, dėgjimi dhe prekja. Duke proceduar tė dhėnat nė qendrėn e shikimit dhe nė qendrat tjera tė shqisave, truri ynė, gjatė jetės, nuk ballafaqohet me origjinalin e materies qė ekziston jashtė nesh, por mė saktė, me kopjen e formuar brenda trurit tonė. Nė kėtė pikė jemi tė mashtruar duke menduar se kėto kopje janė vetė materie jashtė nesh.
Bota e jashtme brenda nė trurin tonė
Nga faktet fizike qė janė shpjeguar deri mė tani, mund tė konkludojmė si vijon. Ēdo gjė qė ne e shohim, prekim, dėgjojmė dhe e perceptojmė si materie apo gjithėsi ėshtė vetėm sinjal elektrik qė shkaktohen nė trurin tonė.
Dikush qė ėshtė duke ngrėnė njė frut nuk ballafaqohet me frutin por me perceptimin e frutit nė tru. Objekti i konsideruar nga njeriu si frut nė tė vėrtetė pėrbėhet nga gjurmėt elektrike tė formės, shijes, aromės dhe ndėrtimit tė frutit nė tru. Nėse nervat e shikimit qė shkojnė nė tru lėndohen papritmas, shėmbėlltyra e frutit papritmas do tė zhduket. Ndėrprerja nė rrugėn nga shqisat e hundės pėr nė tru do tė ndėrpresė komplet shqisėn e tė nuhaturit. Thjeshtė, fruti nuk ėshtė asgjė tjetėr pėrpos interpretim i sinjaleve elektrike.
Njė pikė tjetėr qė duhet marrė nė konsideratė ėshtė edhe ndjenja pėr largėsi. Largėsia, pėr shembull mes teje dhe kėtij libri, ėshtė vetėm njė ndjenė e hapėsirės e formuar nė trurin tėnd. Objektet qė duken tė jenė tė largėta nga pikėvėshtrimi i dikujt gjithashtu ekzistojnė nė tru. Pėr shembull, dikush qė ėshtė duke shikuar yjet nė qiell mendon se ata janė me miliona vjet drite larg nga ai. Por, ēfarė ai sheh nė tė vėrtetė janė yjet brenda nė tė, nė qendrėn e tij tė shikimit. Derisa je duke i lexuar kėta rreshta, nė tė vėrtetė ti nuk je brenda nė dhomė, por pėrkundrazi, dhoma ėshtė brenda teje. Duke e shikuar trupin tėnd bėn qė tė mendosh se je brenda trupit tėnd. Sidoqoftė, duhet pasur nė mendje se trupi yt, gjithashtu, ėshtė njė shėmbėlltyrė brenda nė trurin tėnd.
E njėjta gjė ndodh me tė gjitha shqisat tjera. Pėr shembull, kur mendon se ke dėgjuar zėrin e televizionit nga dhoma tjetėr, nė tė vėrtetė jeni duke pėrjetuar zėrin brenda nė trurin tuaj. Nuk mund tė dėshmosh se ekziston njė dhomė afėr tėndes apo qė zėri vjen nga televizioni nga ajo dhomė. Zėri qė mendon se je duke e dėgjuar disa metra larg teje dhe biseda e dikujt afėr teje perceptohet nė qendrėn e dėgjimit me vėllim prej disa cm kub nė trurin tėnd. Pėrndryshe nga kjo qendėr e perceptimit, nuk ekzistojnė konceptet si majtas, djathtas, pėrpara dhe prapa. Kėshtu pra, zėri nuk vjen tek ti nga djathtė, majtė apo nga ajri; nuk ka drejtim tė caktuar se nga vjen zėri.
Aromat qė i percepton janė tė ngjashme; asnjė aromė nuk arrin nga distanca e madhe. Mund tė supozosh se efektet fundore tė formuara nė qendrėn tėnde tė tė nuhaturit janė aroma tė objekteve nė botėn e jashtme. Sidoqoftė, ashtu siē formohet shėmbėllimi i trėndafilit nė qendrėn tėnde tė shikimit, ashtu formohet edhe aroma e trėndafilit ėshtė nė qendrėn tėnde tė tė nuhaturit; prandaj nuk ka as trėndafil e as aromė qė i pėrket botės sė jashtme.
Bota e jashtme qė neve na paraqitet me anė tė perceptimeve tona ėshtė vetėm njė koleksion i sinjaleve elektrike qė arrijnė nė trurin tonė. Gjatė jetės sonė, truri ynė pėrpunon kėto sinjale dhe ne jetojmė pa e ditur se ne jemi duke gabuar qė supozojmė se tė gjitha kėto janė versione origjinale tė gjėrave qė ekzistojnė nė botėn e jashtme. Ne jemi tė mashtruar vetėm pėr shkak se nuk mund tė arrijmė vetė materien me anė tė shqisave tona.
Pėrveē kėsaj, truri ynė i interpreton dhe u jep kuptimin sinjaleve qė ne i paramendojmė si botė e jashtme. Pėr shembull, tė shqyrtojmė shqisėn e dėgjimit. Truri ynė shndėrron valėt e zėrit nga bota e jashtme nė njė simfoni. Mund tė thuhet se muzika gjithashtu ėshtė perceptim i krijuar nga truri ynė. Nė tė njėjtėn mėnyrė, kur shohim ngjyrat, ēfarė kap syri ynė janė vetėm sinjalet elektrike tė gjatėsive tė ndryshme valore. Prapė truri ynė i transformon kėto sinjale nė ngjyra. Nuk ka ngjyra nė botėn e jashtme. As molla nuk ėshtė e kuqe e as qielli nuk ėshtė i kaltėr apo bari i gjelbėr. Ato janė asisoj, pėr shkak se ne i perceptojmė ashtu. Bota e jashtme plotėsisht varet nga perceptuesi.
Bile edhe defekti mė i vogėl nė retinėn e syrit mund tė shkaktojė verbėsinė e ngjyrave. Disa njerėz perceptojnė tė kaltrėn si tė gjelbėr, disa tė kuqėn sikur tė kaltėr, ndėrsa dikush i percepton tė gjitha ngjyrat si nuanca tė ndryshme tė tė pėrhiturės. Nga kjo pikė, nuk ėshtė e rėndėsishme nėse objekti i jashtėm ka ngjyrė apo jo.
Mendimtari i spikatur Berkeley thekson pėr kėtė fakt:
Nė fillim, ėshtė besuar se ngjyrat, aromat, etj., me tė vėrtetė ekzistojė, por mė pas pikėpamje tė tilla ishin refuzuar, dhe ėshtė parė se ato ekzistojnė nė varėsi nga ndjenjat tona. 19
Si pėrfundim, arsyeja se si i shohim objektet tė ngjyrosura nuk ėshtė pėr shkak se ato janė tė ngjyrosura apo pse kanė ekzistencė materiale tė pavarur jashtė nesh. E vėrteta mbi materien ėshtė mė saktė se tė gjitha cilėsitė qė i atribuojmė objekteve janė brenda nesh e jo nė botėn e jashtme.
Pra ēfarė mbetet nga bota e jashtme?
A ėshtė ekzistimi i botės sė jashtme i domosdoshėm?
Deri mė tani, kemi folur pandėrprerė pėr njė botė tė jashtme dhe njė botė tė perceptimeve tė formuar nė trurin tonė, qė ėshtė ēfarė ne shohim. Sidoqoftė, pasi ne nė tė vėrtetė nuk mundemi qė tė prekim botėn e jashtme, si do tė mund tė jemi tė sigurt se njė botė e tillė me tė vėrtetė ekziston?
Nė tė vėrtetė nuk mundemi. Pasi qė ēdo objekt ėshtė vetėm njė koleksion i perceptimeve dhe ato perceptime ekzistojnė vetėm nė mendjen tonė, ėshtė mė e udhės qė tė themi se bota e vetėm qė me tė vėrtetė ekziston ėshtė bota e perceptimeve. Bota e vetme qė ne e njohim si botė ėshtė ajo qė ekziston nė mendjen tonė: ajo qė ėshtė e dizajnuar, regjistruar, dhe e gjallėruar atje; ajo botė qė, thėnė shkurt, e krijuar brenda mendjes sonė. Kjo ėshtė e vetmja botė nė tė cilėn mund tė jemi tė sigurt.
Kurrė nuk do tė mund qė tė dėshmojmė se perceptimet qė ne i studiojmė nė trurin tonė kanė lidhje me materien. Kėto perceptime mund tė vijnė besnikėrisht nga ndonjė burim artificial.
Ėshtė e mundur qė tė observohet kjo. Stimulimet e rreme mund tė prodhojnė njė botė materiale krejtėsisht imagjinare nė trurin tonė. Pėr shembull, le tė paramendojmė ndonjė instrument shumė tė zhvilluar qė mund tė regjistroj tė gjitha llojet e sinjaleve elektrike. Sė pari, le ti transmetojmė tė gjitha tė dhėnat mbi ambientin (edhe imazhin e trupit) nė kėtė instrument duke i transformuar ato nė sinjale elektrike. E dyta, tė paramendojmė se truri mund tė ekzistojė jashtė trupit. Dhe nė fund, ta lidhim me instrumentin regjistrues nė tru me elektroda qė do tė funksiononin sikur nerva qė dėrgojnė tė dhėnat e para-regjistruara nė tru. Nė kėtė mėnyrė, mund tė pėrjetoni veten duke jetuar nė njė ambient tė krijuar artificialisht. Pėr shembull, shumė lehtė mund tė besosh se je duke vozitur shpejt nė autostradė. Mundet qė kurrė mos tė jetė e mundur qė tė kuptohet se ti pėrbėhesh vetėm nga truri. Kjo ėshtė kėshtu pasi qė me krijimin e njė botė brenda trurit tėnd nuk ėshtė e nevojshme ekzistenca e njė bote tė vėrtetė, por mė mirė me thėnė, stimulim. Ėshtė krejtėsisht e vėrtetė se kėto stimulime mund tė vijnė edhe nga burim artificial, siē ėshtė njė magnetofon.
Nė lidhje me kėtė, filozofi i shquar Bertrand Russell shkruan:
Pasi qė shqisa e tė prekurit kur e shtypim tavolinėn me majat e gishtėrinjve tonė, shkaktohet njė ērregullim elektrik nė elektronet dhe protonet e majave gishtėrinjve tonė, qė prodhohen, sipas fizikės moderne, nga afėrsia e elektroneve dhe protoneve nė tavolinė. Nėse ērregullimi i njėjtė nė majat e gishtėrinjve tonė bėhet ndryshe, ne duhet qė tė kemi ndjenjat, pavarėsisht se a ka apo jo tavolinė.20
Me tė vėrtetė ėshtė shumė lehtė pėr ne qė tė mashtrohemi nga perceptimet qė besojmė, pa kurrfarė lidhje me materien, qė tė jetė e vėrtetė. Shpesh pėrjetojmė kėtė ndjenjė kur ėndėrrojmė, ku pėrjetojmė ngjarje, shohim njerėz, objekte dhe ambient qė duket krejtėsisht tė vėrtetė. Mirėpo, tė gjitha kėto janė vetėm perceptime. Nuk ka ndonjė ndryshim themelor nė mes tė ėndrrės dhe botės reale; qė tė dyja janė pėrjetime nė tru.
Kush ėshtė perceptuesi?
Siē kemi treguar deri mė tani, nuk ka dyshim se bota qė ne mendojmė se jetojmė nė tė qė e quajmė botė e jashtme perceptohet brenda nė trurin tonė. Sidoqoftė, kėtu lind njė pyetje e dorės sė parė. Nėse ngjarjet fizike qė ne i njohim si perceptime tė brendshme, ēfarė ėshtė ēėshtja e trurit tonė? Pasi truri ynė ėshtė pjesė e botės fizike sikur duart, kėmbėt tona apo ēdo objekt tjetėr, gjithashtu duhet qė tė jetė perceptues sikurse tė gjitha objektet tjera.
Shembulli i ėndrrės do ta ndriēojė mė tutje kėtė ēėshtje. Tė paramendojmė se jemi duke ėndėrruar nė trurin tonė sipas asaj se ēfarė kemi thėnė deri mė tani. Nė ėndėrr, do tė kemi njė trup tė imagjinuar, njė dorė tė imagjinuar, njė sy tė imagjinuar dhe njė tru tė imagjinuar. Nėse gjatė ėndėrrimit, do tė pyeteshim, ku sheh? ne do tė pėrgjigjeshim nė trurin tim. Sidoqoftė, nuk ekziston truri qė tė mund tė flasim pėr tė, por njė kokė dhe njė tru i imagjinuar. Shikuesi i imazheve nuk ėshtė truri i imagjinuar nė ėndėrr por njė qenie qė ėshtė shumė mė superiore se ai.
E dimė se nuk ka ndryshim fizik nė mes tė ambientit nė ėndėrr dha ambientit qė ne e quajmė jetė reale. Prandaj po tė pyeteshim nė ambientin qė ne e quajmė jetė reale me pyetjen e mėsipėrme ku sheh, do tė ishte shumė e pakuptimtė po tė pėrgjigjej nė trurin tim si nė shembullin e mėsipėrm. Nė tė dyja rastet, entiteti qė sheh dhe percepton nuk ėshtė nė truri, qė sipas tė gjithave nuk ėshtė gjė tjetėr pos njė copė mishi.
Kur tė analizojmė trurin, ne nuk shohim tjetėr pos molekula tė lipoideve dhe proteinave, qė gjithashtu ekzistojnė edhe nė organizmat tjerė tė gjallė. Kjo nėnkupton se brenda njė cope mishi qė ne e quajmė tru, nuk ka asgjė pėr ti observuar imazhet, qė pėrbėn vetėdijen, apo qė tė krijojė qenien qė ne e quajmė vetvete.
R.L. Gregory i referohet gabimit qė njerėzit e bėjnė nė lidhje me perceptimin e imazheve nė tru:
Kjo ėshtė njė joshje, qė duhet ti shmangemi, qė tė thuhet se sytė prodhojnė pamjet nė tru. Pamja nė tru sugjeron nevojėn pėr njė lloj syri tė brendshėm qė tė sheh por kjo do tė ketė nevojė edhe pėr njė sy tjetėr qė tė shoh kėtė pamje... etj., etj,. nė njė nevojė tė pafund tė syve dhe tė pamjeve. Kjo ėshtė absurde.21
Kjo ėshtė ajo pikėpamja qė i ven materialistėt, qė nuk mbajnė asgjė tjetėr pos materies qė tė jetė e vėrtetė, nė mėdyshje; kujt i takon syri brenda qė sheh, qė percepton ēfarė sheh dhe reagon?
Karl Pribram gjithashtu fokusohet nė kėtė ēėshtje tė rėndėsishme, se kush ėshtė perceptues, nė botėn e shkencės dhe filozofisė:
Qė nga grekėt, filozofėt kanė menduar rreth shpirtit nė makinė, njeriu i vogėl brenda njeriut tė vogėl, etj. Ku ėshtė uni, qenia qė e pėrdorė trurin? Kush e bėn tė diturit e vėrtetė? Ose, si Shėn Francis nga Assisi thotė: Ne po kėrkojmė atė qė sheh.22
Tani, mendo pėr kėtė gjė: libri qė e ke nė duar, dhoma nė tė cilėn gjendesh, shkurtimisht, tė gjitha imazhet pėrpara teje shihen brenda trurit tėnd. A janė atomet ato qė i shohin kėto imazhe? Atomet e verbėta, tė shurdhėta dhe tė pavetėdijshme? Pse disa atome e kanė kėtė cilėsi derisa tė tjerat nuk e kanė? A pėrbėhen veprimet tona tė tė menduarit, tė kuptuarit, tė mbajturit mend, tė gėzuarit, tė hidhėruarit dhe ēdo gjė tjetėr prej reaksioneve elektrokimike nė mes tė kėtyre atomeve?
Kur e vrasim mendjen me kėsi lloj pyetjesh, shohim se nuk ka kuptim qė tė shikohet nė vullnetin e atomeve. Ėshtė e qartė se qenia qė sheh, dėgjon, dhe ndien ėshtė njė qenie mbi-materiale. Kjo qenie ėshtė e gjallė dhe as nuk ėshtė materie apo shėmbėlltyrė e materies. Kjo qenie lidhet me perceptimet pėrpara saj duke pėrdorur imazhin e trupit tonė.
Kjo qenie ėshtė shpirti.
Bashkėsia e perceptimeve qė e quajmė botė materiale ėshtė njė ėndėrr e shikuar nga ky shpirt. Sikurse trupi qė e kemi dhe bota materiale qė ne e shohim nė ėndrrat tona nuk kanė realitet, gjithashtu edhe gjithėsia qė ne e okupojmė dhe trupin qė e kemi nuk kanė realitet material.
Qenia e vėrtetė ėshtė shpirti. Materia pėrmban vetėm perceptimet e shikuar nga shpirti. Qeniet inteligjente qė i shkruajnė dhe i lexojnė kėta rreshta nuk janė grumbuj atomesh apo molekulash si dhe reaksione kimike nė mes tyre, por ėshtė shpirt.
Qenia absolute e vėrtetė
Tė gjitha kėto fakte na sjellin pėrballė njė ēėshtje shumė tė rėndėsishme. Nėse gjėja qė ne e njohim si botė materiale pėrbėhet vetėm nga perceptimet tė para nga shpirti ynė, atėherė ku ėshtė burimi i kėtyre perceptimeve?
Nė tė pėrgjigjurit e kėsaj pyetjeje, duhet pasur parasysh ēėshtjen nė vazhdim: materia vetvetiu nuk ka ekzistencė tė vetėqeverisje. Pasi materia ėshtė perceptim, ėshtė diēka artificiale. Dmth, ky perceptim duhet tė jetė i shkaktuar nga njė fuqi tjetėr, qė dmth duhet tė jetė i krijuar. Pėrveē kėsaj, ky krijim duhet tė jetė i vazhdueshėm. Nėse nuk ka krijim tė vazhdueshėm dhe tė qėndrueshėm, atėherė krejt ēka ne e quajmė materie do tė zhdukej dhe humbej. Kjo mund tė lidhet me televizionin nė tė cilin piktura shfaqet derisa sinjali tė transmetohet. Pra, kush bėn qė shpirti ynė ti shoh yjet, tokėn, bimėt, njerėzit, trupat tonė dhe ēdo gjė tjetėr qė shohim?
Ėshtė shumė evidente se ėshtė njė Krijues, i Cili e ka krijuar tėrė gjithėsinė materiale, e kjo ėshtė, shuma e perceptimeve, dhe vazhdon krijimin e Tij pandėrprerė. Pasi ky Krijues paraqet aq krijim tė mrekullueshėm, Ai sigurisht ka fuqi tė madhe dhe tė pėrhershme.
Ky Krijues na prezantohet. Ai e ka shpallur Librin dhe pėrmes kėtij Libri e ka pėrshkruar Veten, gjithėsinė dhe arsyen pse ne ekzistojmė.
Ky Krijues ėshtė Allahu dhe emri i Librit tė Tij ėshtė Kurani.
Faktet se qiejt dhe toka, dmth, gjithėsia nuk ėshtė e qėndrueshme, dhe se prania e tyre ėshtė bėrė e mundur me krijimin e tyre nga Allahu dhe se ato do tė zhduken kur Ai pėrfundon kėtė krijim, shpjegohen nė kėtė ajet:
All-llahu i mban qiejt dhe tokėn qė tė mos zhduken, e nėse zhduken, s'ka askush pos Tij qė mund t'i mbajė; Ai ėshtė qė nuk ngutet, ėshtė qė falė. (Fatir: 41)
Siē pėrmendėm nė fillim, disa njerėz nuk kanė kuptim tė vėrtetė mbi Allahun ashtu qė Atė e paramendojnė si qenie qė ėshtė i pranishėm diku nė qiejt dhe qė nuk ndėrhyn nė ēėshtjet e kėsaj bote. Themeli i kėsaj logjike nė tė vėrtetė gjendet nė mendimin se gjithėsia ėshtė njė ndėrtim nga materia dhe Allahu ėshtė jashtė kėsaj bote materiale, nė njė vend shumė tė largėt. Nė disa fé tė rreme, besimi nė Allahun ėshtė i kufizuar nė kėtė kuptim.
Mirėpo, siē konsideruam deri mė tani, materia pėrbėhet vetėm nga ndjenjat. Dhe se qenia e vetme absolute e vėrtetė ėshtė Allahu. Kjo nėnkupton. se ekziston vetėm Allahu; dhe tė gjitha gjėrat pėrpos Tij janė qenie nėn hije. Si pasojė, ėshtė e pamundur qė tė pėrfytyrohet Allahu i ndarė dhe jashtė masės sė materies. Allahu sigurisht ėshtė gjithkah dhe i pėrfshinė tė gjithat. Ky realitet shpjegohet nė Kuran si vijon:
All-llahu - s'ka zot pos Tij. I Gjalli, Vigjiluesi. Nuk e zė tė koturit, e as gjumi. E Tija ėshtė ē'ka nė qiej dhe ē'ka nė tokė. Kush mund tė ndėrmjetėsojė te Ai, pos me lejen e Tij? Ai e di se ē'po u ndodhė dhe ē'do t'u ndodhė. Dhe asgjė nga dija e Tij nuk mund tė pėrvetėsojnė, pos sa tė dojė Ai. Ndėrsa pushteti i Tij pėrfshin qiejt dhe tokėn. E nuk lodhet duke i ruajtur (mirėmbajtur), ngase Ai ėshtė i Larti, Madhėshtori. (Bekare: 255)
Qė Allahu nuk kufizohet me hapėsirė dhe qė Ai pėrfshinė ēdo gjė tregohet nė ajetin si vijon:
Tė All-llahut janė edhe (anėt nga) lindja edhe nga perėndimi, dhe kahėdo qė tė ktheheni, aty ėshtė anė e All-llahut. Vėrtetė, All-llahu ėshtė i gjerė (nė bujari) e i dijshėm. (Bekare: 115)
Pasi qeniet materiale janė vetėm perceptime, ato nuk mund ta shohin Allahun; por Allahu e sheh materien dhe Ai e ka krijuar atė nė tė gjitha format. Nė Kuran, kjo tregohet kėshtu: Tė parėt (e njerėzve) nuk mund ta pėrfshinė Atė, e Ai i pėrfshinė tė parėt.(Enam: 103)
Pra, ne nuk mund ta pėrfshijmė (kuptojmė, shohim) qenien e Allahut me sytė tanė, por Allahu plotėsisht neve na ka pėrfshirė brendėsinė tonė, pjesėn e jashtme, shikimet dhe mendimet tona. Nuk mund ta shqiptojmė asnjė fjalė pa e ditur Ai, bile pa dijen e Tij as frymė nuk mund tė marrim.
Derisa jemi duke i parė kėto perceptime shqisore gjatė jetės sonė, qenia mė e afėrt e jona nuk ėshtė asnjėra nga kėto ndjenja, por Vetė Allahu. Fshehtėsia e ajetit nė vazhdim nė Kuran zbulon kėtė realitet: Ne e kemi krijuar njeriun dhe dimė se ēpėshpėrit ai nė vetvete dhe Ne jemi mė afėr tij se damari (qė rrah) i qafės sė tij. (Kaf: 16) Kur dikush mendon se trupi i tij ėshtė i pėrbėrė vetėm nga materia, ai nuk mund qė tė kuptojė kėtė fakt tė rėndėsishėm. Nėse e merr trurin e tij qė tė jetė vetvetja, atėherė vendi ku ai pranon tė jetė ėshtė 20-30 cm larg tij. Mirėpo, kur tė kuptojė se nuk ka asgjė nga ajo qė quhet materie, dhe se ēdo gjė ėshtė vetėm njė imagjinatė, nocionet si jashtė, brenda, larg apo afėr humbin kuptimin e tyre. Allahu e ka pėrfshirė atė dhe Ai ėshtė skajshmėrisht afėr tij.
Allahu e informon njeriun se Ai ėshtė skajshmėrisht afėr tyre me ajetin E kur robėt e Mi tė pyesin ty pėr Mua, Unė jam afėr... (Bekare: 186). Ajeti tjetėr tregon pėr faktin e njėjtė: Pėrkujto, kur Ne tė thamė: "Zoti yt ka pėrfshirė (me dijen e Vet) tė gjithė njerėzit... (Isra: 60).
Njeriu mashtrohet duke menduar se qenia mė e afėrt e tij ėshtė vetvetja. Allahu, nė tė vėrtetė, ėshtė mė afėr bile edhe se vetė ne. Ai na e ka tėrheqė vėmendjen pėr kėtė gjė nė ajetin: Pėrse, pra kur arrin shpirti nė fyt, E ju nė atė moment shikoni (se ē'po i ngjet). E Ne jemi mė afėr tek ai se ju, por ju nuk shihni.(Wakia: 83-85). Siē na tregon ajeti, njerėzit janė tė pavetėdijshėm pėr kėtė fakt tė jashtėzakonshėm pasi nuk e shohin me sytė e tyre.
Nga ana tjetėr, ėshtė e pamundur pėr njeriun, qė nuk ėshtė gjė tjetėr pėrpos njė qenie nga hija qė tė ketė fuqi dhe vullnet tė pavarur nga Allahu. Ajeti E All-llahu ju krijoi juve edhe atė qė e punoni.(Saffat: 96) tregon se ēdo gjė qė e pėrjetojmė bėhet nėn kontrollin e Allahut. Nė Kuran, ky realitet qėndron nė ajetin: ...ti nuk i gjuajte, (nė tė vėrtetė) kur i gjuajte ata, por All-llahu (tė ndihmoi) i gjuajti (Enfal: 17) ku theksohet se asnjė vepėr nuk ėshtė e pavarur nga Allahu. Pasi qenia njerėzore ėshtė qenie nga hija, ai vetė nuk e bėn aktin e gjuajtjes. Por, Allahu i jep kėsaj qenie nga hija ndjenjėn e vetvetes. Nė realitet, Allahu i bėn tė gjitha veprimet. Nėse dikush i merr veprimet qė i bėn si te vetėt, ai qartė e mashtron vetveten.
Ky ėshtė realiteti. Dikush mund tė mos dėshiroj qė tė pranoj kėtė dhe mund ta paramendojė vetveten si qenie tė pavarur nga Allahu; por kjo nuk do tė ndryshojė ndonjė gjė. Natyrisht mohimi i tij i pamatur ėshtė prapė brenda vullnetit dhe dėshirės sė Allahut.
Ēdo gjė qė posedon ėshtė iluzion i brendshėm
Siē po shihet qartė, ėshtė fakt logjik shkencor se bota e jashtme nuk ka realitet material dhe qė ėshtė koleksion i imazheve pėrherė tė shfaqura shpirtit tonė nga Allahu. Megjithatė, njerėzit nuk e pėrfshijnė, apo mė saktė nuk dėshirojnė qė ti pėrfshijnė, tė gjitha nė konceptin e botės sė jashtme.
Mendo pėr kėtė ēėshtje sinqerisht dhe me guxim. Do tė kuptosh se shtėpia juaj, mobilet, vetura qė ndoshta janė blerė para ca kohe, zyra, stolitė, llogaria bankare, gardėroba, bashkėshortja, fėmijėt, kolegėt dhe ēdo gjė qė i ke nė fakt pėrfshihen nė kėtė botė tė jashtme tė imagjinuar qė projektohet tek ti. Ēdo gjė qė sheh, dėgjon, apo nuhat shkurtimisht i pranon me pesė shqisat tuaja rreth teje si pjesė e kėsaj bote tė imagjinuar: zėri i kėngėtarit tė preferuar, fortėsia e karriges qė je ulur mbi tė, era e parfumit qė tė pėlqen, dielli qė tė mban ngrohtė, lulja me ngjyra tė bukura, zogu duke fluturuar pėrskaj dritares sate, barka motorike duke lėvizur me shpejtėsi mbi ujė, kopshti juaj i pėlleshėm, kompjuteri i juaj qė e pėrdorni nė zyre, apo pajisja hi-fi nė shtėpi qė ėshtė punuar me njė teknologji moderne...
Ky ėshtė realiteti, pasi bota ėshtė vetėm koleksion i imazheve tė krijuara pėr ta sprovuar njeriun. Njerėzit sprovohen gjatė gjithė jetės sė tyre tė kufizuar me perceptime duke mos pasur realitet. Kėto perceptime janė shfaqur me qėllim si tėrheqėse dhe joshėse. Ky fakt pėrmendet edhe nė Kuran:
Njerėzve u ėshtė zbukuruar dashuria ndaj tė kėndshmeve, ndaj grave, djemve e ndaj pasurisė sė grumbulluar nga ari e argjendi, ndaj kuajve tė stolisur, bagėtisė e bujqėsisė. Kėto janė kėnaqėsi tė kėsaj bote, po te All-llahu ėshtė e ardhmja mė e mirė. (Ali-Imran: 14)
Shumica e njerėzve largohen nga feja e tyre pėr shkak tė lakmisė ndaj pasurisė, grumbullimit tė arit dhe argjendit, dollarėve, stolive, llogarive bankare, kartelave tė kredisė, gardėrobės sė shumtė, veturave tė modeleve tė fundit, shkurtimisht pas tė gjitha formave tė prosperitetit qė ata i kanė apo pėrpiqen qė ti kenė. Ata pėrqendrohen vetėm nė kėtė botė duke e harruar ahiretin. Ata janė tė mashtruar nga pamja tėrheqėse dhe e bukura e jetės sė kėsaj bote, e harrojnė tė falin namazin, tė japin lėmoshė pėr tė varfrit, dhe tė bėjnė ibadet qė tė jenė tė suksesshėm nė ahiret. Pėrkundrazi ata thonė Kam gjėra pėr tė bėrė, kam ideale, kam pėrgjegjėsi, nuk kam mjaft kohė, mė duhet ti kryej disa punė dhe do ta kryej mė vonė. Ata e jetojnė jetėn e tyre duke kėrkuar prosperitet vetėm nė kėtė botė. Nė ajetin, Edhe atė qė dinė nga jeta e kėsaj bote, ėshtė dije e cekėt, por ndaj jetės sė pėrjetshme (ndaj Ahiretit) ata janė plotėsisht tė verbėruar (tė pa-interesuar) (Rum:7), shpjegohet ky botėkuptim i gabuar.
Faktin qė e kemi shpjeguar nė kėtė kapitull, dmth se ēdo gjė ėshtė imazh, ėshtė shumė i rėndėsishėm pėr nėnkuptimin e tij se i paraqet tė gjitha epshet dhe kufizimet tė pakuptimta. Vėrtetimi i kėtij fakti e bėn tė qartė se ēdo gjė qė njerėzit kanė apo pėrpiqen qė ta kenė pasurinė tė fituar me lakmi, fėmijė me tė cilėt krenohen, gratė qė ata i konsiderojnė si mė tė afėrtat, miqtė, trupi i tyre i dashur, statuti shoqėror qė ata besojnė tė jetė superior, shkollat qė i kanė kryer, pushimet nė tė cilat kanė kaluar nuk janė tjetėr pėrveēse iluzion i thjeshtė. Prandaj, e gjithė pėrpjekja, koha e kaluar dhe lakmia, dėshmon kotėsinė.
Pėr kėtė disa njerėz padashur bėhen tė marrė kur krenohen me pasurinė dhe pronėn apo pėr jahtet, helikopterėt, kompanitė, fabrikat, ēifligjet, aksionet dhe tokat e tyre sikur ato tė ekzistojnė nė tė vėrtetė. Kėta njerėz tė pasur qė mburren sa pėr tu dukur udhėtojnė me jahte, tregojnė veturat e tyre, flasin pandėrprerė pėr pasurinė e tyre, mendojnė se postet e tyre i vėnė ata mė lartė se tė tjerėt dhe mendojnė se ata janė tė suksesshėm pėr tėra kėto gjėra, nė tė vėrtetė duhet qė tė mendojnė se nė ēfarė gjendje do ta gjejnė veten kur tė kuptojnė se suksesi nuk ėshtė asgjė tjetėr pėrpos njė iluzion.
Kėto pamje janė parė shumė shpesh edhe nėpėr ėndėrr. Nė ėndrrat e tyre, ata gjithashtu kanė shtėpi, vetura tė shpejta, stoli shumė tė ēmuara, tufa dollarėsh, dhe sasi tė mėdha tė arit dhe tė argjendit. Nė ėndrrat e tyre, ata gjithashtu janė nė pozita tė larta, kanė fabrika me mijėra punėtorė, kanė fuqi pėr tė sundojnė mbi shumė njerėz dhe veshėn pėr lakmi tė gjithėve. Sikurse do tė ishte qesharake qė dikush, duke u zgjuar, tė mburret me pasurinė e tij nė ėndėrr, ai do tė jetė po ashtu qesharak pėr mburrjen me imazhet qė ai i sheh nė kėtė botė. Qė tė dyja atė qė e ka parė nė ėndėrr edhe atė qė e ka parė nė kėtė botė janė vetėm imazhe nė mendjen e tij.
Nė tė njėjtėn mėnyrė, njerėzit qė reagojnė ndaj ngjarjeve qė ata pėrjetojnė nė botė do tė turpėrohen kur tė kuptojnė kėtė realitet. Ata qė pamėshirshėm luftojnė me njėri tjetrin, tėrbohet shpejt, mashtron, merr mito, falsifikon, gėnjen, me lakmi e mban paranė e vet, i bėn keq njerėzve, i rrah dhe i mallkon tė tjerėt, sillet agresivisht, janė plot lakmi pėr zyrė dhe pozitė, janė ziliqarė dhe tregohen, do tė jenė tė turpshėm kur tė kuptojnė se krejt ēfarė kanė bėrė ka qenė vetėm njė ėndėrr.
Pasi Allahu i krijon tė gjitha kėto imazhe, Poseduesi Pėrfundimtar i tė gjithave do tė jetė vetėm Allahu. Edhe ky fakt theksohet nė Kuran:
Vetėm tė All-llahut janė ē'ka nė qiej dhe ē'ka nė tokė. All-llahu ka pėrfshirė ēdo send. (Nisa: 126)
Ėshtė gabim i madh tė hedhet poshtė feja pėr hir tė pasioneve imagjinare e prandaj tė humbet jeta e pėrjetshme.
Nė kėtė fazė, njė gjė duhet tė kuptohet. Nuk ėshtė thėnė kėtu se pasuria, fėmijėt, prona, bashkėshortet, miqtė, pozita qė e keni arritur do tė zhduket herėt a vonė, e prandaj ato nuk kanė kurrfarė kuptimi, por se tė gjitha pasuritė qė iu duken se i keni nuk ekzistojnė, por janė vetėm ėndrra qė pėrbėhen nga imazhet qė Allahu ti tregon qė tiu sprovojė. Siē po shihet, ėshtė ndryshim i madh ndėrmjet kėtyre dy thėnieve.
Edhe pse dikush nuk dėshiron qė tė pranojė kėtė menjėherė dhe i duket se ėshtė mė mirė qė tė mashtrohet duke menduar se ēdo gjė me tė vėrtetė ekziston, nė fund do tė vdesim e ēdo gjė do tė bėhet e qartė nė ahiret kur tė ringjallemi. Nė atė ditė sheh shumė mprehtė. (Kaf: 22) dhe do tė shohim ēdo gjė shumė mė qartė. Sidoqoftė, nėse kemi jetuar duke vrapuar pas qėllimeve imagjinare, ne do tė dėshironim pastaj qė mos tė kishim jetuar kurrė nė kėtė jetė dhe duke thėnė Ah, sikur tė kishte qenė ajo (vdekja e parė) mbarim i amshueshėm pėr mua. Pasuria ime nuk mė bėri fare dobi. U hoq prej meje ēdo kompetencė imja. (Hakka: 27-29).
Ēfarė duhet tė bėj njeriu i menēur, nga ana tjetėr, ėshtė qė tė pėrpiqet qė tė kuptojė realitetin mė tė madh tė gjithėsisė kėtu nė kėtė botė, derisa ende ka kohė. Pėrndryshe, ai do tė jetojė duke vrapuar pas ėndrrave dhe do tė pėrballet me dėnimin e hidhur nė fund. Nė Kuran, gjendja pėrfundimtare e kėtyre njerėzve tė cilėt vrapojnė pas iluzioneve (imazheve) nė kėtė botė dhe e harrojnė Krijuesin e tyre, tregohet kėshtu:
E veprat e atyre qė nuk besuan janė si fatamorganė (nga rrezet e diellit) nė njė shkretinė ku i etshmi mendon se ėshtė ujė derisa kur t'i afrohet atij nuk gjen asgjė, por aty e gjen All-llahun dhe Ai do t'ia japė llogarinė e tij. All-llahu ėshtė i shpejtė nė llogaritje. (Nur: 39)
.. |
Defektet logjike tė materialistėve
Prej fillimit tė kėtij kapitulli, ėshtė thėnė qartė se materia nuk ėshtė qenie absolute, siē pohojnė materialistėt, por mė saktė ėshtė njė koleksion i pėrshtypjeve tė shqisave tė krijuara nga Allahu. Materialistėt i rezistojnė kėtij realitet evident, qė e shkatėrron filozofinė e tyre nė mėnyrė ekstreme dogmatike dhe i paraqet si tė pabaza antitezat.
Pėr shembull, njėra ndėr pėrkrahėsit mė tė mėdhenj tė filozofisė materialiste nė shek. 20, njė marksist i flaktė, George Polizer, e dha shembullin e autobusit si dėshminė mė tė madhe mbi ekzistencėn e materies. Sipas Polizerit, filozofėt qė mendojnė se materia ėshtė vetėm perceptim gjithashtu ikin kur ta vėrejnė autobusin qė do ti shkelė ata dhe kjo ėshtė dėshmi e ekzistimit fizik tė materies. 23
Kur materialisti tjetėr i famshėm, Johnson, i ėshtė thėnė se materia ėshtė koleksion i perceptimeve, ai u pėrpoq qė tė dėshmojė ekzistimin fizik tė gurėve duke i shqelmuar.24
Shembull i ngjajshėm ėshtė dhėnė edhe nga Friedrich Engels, mentor Politzerit dhe themelues sė bashku me Marksin i materializmin dialektik. Ai shkroi, nėse ėmbėlsira qė e hamė ėshtė vetėm perceptim, atėherė ajo nuk do tė na e ndalonte urinė tonė.25
Ka edhe shembuj tė ngjashėm si dhe fjalė fyese si do ta kuptosh ekzistencėn e materies kur ta hash shuplakėn nė faqe nė librat e materialistėve tė njohur si Marksi, Engelsi, Lenini e tjerė.
Ērregullimi nė tė kuptuarit qė lejon tė depėrtojnė shembujt e tillė tė materialistėve ėshtė interpretimin e shpjegimit i tyre i materies ėshtė perceptim sikur materia ėshtė mashtrim me dritė. Ata mendojnė se perceptimi ėshtė i kufizuar me shikim dhe tė gjitha aftėsitė tjera si prekja kanė lidhje fizike. Autobusi e godet njeriun i bėn ata tė thonė shiko, autobusi e rroku, pra nuk ėshtė perceptim. Ata fare nuk e kuptojnė se perceptimet gjatė goditjes, si fortėsia, ndeshja dhe dhimbja, gjithashtu janė tė formuara nė tru.
Shembulli i ėndrrave
Shembulli mė i mirė pėr tė shpjeguar kėtė realitet ėshtė ėndrra. Personi mund tė pėrjetojė ngjarje shumė reale nė ėndėrr. Ai mund tė rrokulliset poshtė shkallėve dhe ta thyej kėmbėn, tė pėrjetoj fatkeqėsi trafiku, tė goditet nga autobusi, apo qė tė han ėmbėlsirė e tė ngopet. Ngjarje tė ngjashme me ato qė i pėrjetojmė nė jetėn tonė tė pėrditshme pėrjetohen edhe nė ėndrra me ndjenjė tė njėjtė bindėse pėr realitetin e tyre, dhe ngjallin ndjenja tė njėjta nė ne.
Ai qė ėndėrron se ėshtė goditur nga autobusi mund ti hap sytė nė spital dhe tė jetė prapė nė ėndėrr dhe mund tė kuptojė se ėshtė mbetur i palėvizshėm, por krejt kjo ėshtė vetėm ėndėrr. Ai gjithashtu mund tė ėndėrrojė se ka vdekur nė ndeshje komunikacioni, se engjėjt e vdekjes ia marrin shpirtin dhe se jeta nė ahiret fillon. (Kjo ngjarje e fundit ėshtė pėrjetuar nė tė njėjtėn mėnyrė nė kėtė jetė, e qė sikurse nė ėndėrr, ėshtė njė perceptim.)
Ky person percepton imazhe e zėra shumė tė qarta, ndjenjėn e fortėsisė, dritėn, ngjyrat dhe ndjenjat tjera qė i pėrngjan pėrjetimit nė ėndėrr. Perceptimet qė ai i pranon nė ėndėrr janė aq natyrale si ato nė jetėn e vėrtetė. Ėmbėlsira qė ai e han e ngop atė edhe pse ėshtė vetėm njė perceptim i ndjesisė sė ėndrrės, pasi ngopja ėshtė perceptim i ndjesisė sė ėndrrės. Sidoqoftė nė realitet, ky person gjendet i shtrirė nė atė ēast. Aty nuk ka as shkallė, komunikacion apo autobus qė tė merren parasysh. Personi qė ėndėrron, e pėrjeton ėndrrėn dhe i sheh perceptimet dhe ndjenjat qė nuk ekzistojnė nė botėn e jashtme. Fakti se nė ėndrrat tona, pėrjetojmė, shohim dhe ndjejmė ngjarjet pa lidhje fizike me botėn e jashtme tregon qartė se bota e jashtme e jetės sonė zgjuar gjithashtu pėrbėhet absolutisht vetėm nga perceptimet.
Ata qė besojnė nė materializėm, posaēėrisht marksistėt, janė tėrbuar kur iu ėshtė treguar ky realitet, esenca e materies. Ata citojnė shembuj nga arsyetimet sipėrfaqėsore tė Marksit, Engelsit apo Leninit dhe bėjnė deklarata emocionale.
Sidoqoftė, kėta njerėz duhet pasur nė mend se ata mund tė japin asi lloj deklaratash edhe nė ėndrrat e tyre. Nė ėndrrat e tyre, gjithashtu mund ta lexojnė Kapitalin, tė marrin pjesė nė mbledhje, tė pėrleshen me policinė, tė goditėn nė kokė, tė ndjejnė dhimbje nė plagėt e tyre. Kur tė pyetėn nė ėndėrr, ata mendojnė se ēfarė kanė ėndėrruar gjithashtu pėrbėhet nga materia absolute, ashtu siē supozojnė se gjėrat qė i shohin kur janė zgjuar janė materie absolute. Sidoqoftė, nė ėndėrr apo zhgjėndėrr, krejt ēfarė shohim, pėrjetojmė apo ndjejnė janė vetėm perceptime.
BOTA NĖ ĖNDRRA
Pėr ty, realiteti ėshtė krejt ēfarė mund tė prekėsh me dorė dhe shohėsh me sy. Nė ėndėrr mund tė prekėsh me dorė dhe shohėsh me sy, por nė realitet, pra nuk as dorė as sy, apo diēka ēfarė mund ta prekėsh apo shohėsh. Nuk ka realitet material qė bėn qė kėto gjėra tė ndodhin pėrpos nė trurin tėnd. Thjesht vetėm je mashtruar.
Ēfarė e ndanė jetėn e vėrtetė nga ėndrra? Pėrfundimisht, tė dy format e jetės janė vetėm nė trurin tonė. Nėse do tė kishim pasur mundėsi tė jetojmė pa brenga gjatė ėndėrrimit, njejtė mund tė ishte edhe nė botėn tanė tė zgjuar. Kur zgjohemi nga ėndrra, nuk ėshtė e palogjikshme qė tė thuhet se ne kemi hyrė nė njė endėrr mė tė gjatė tė quajtur jeta e vėretė. Arsyeja qė ne e konsiderojmė tė bukur ėndrrėn dhe botėn tė vėrtetė ėshtė vetėm si produkt i paragjykimeve dhe zakoneve tona personale. Kjo sugjeron se ne ndoshta mund tė zgjohemi nga jeta e kėsaj bote, tė cilėn jemi duke e jetuar mu tani, ashtu siē zgjohemi prej ėndrrės.
Shembulli i lidhjes sė nervave nė mėnyrė paralele
Tė paramendojmė ndeshjen me automobil tė dhėnė nga Politzer nė tė cilėn ai foli pėr dikė qė e kishte goditur vetura. Nėse nervat e personit tė goditur nga vetura qė lėvizin nga pesė shqisat e tij deri tek truri, do ti lidheshim me njė person tjetėr, p.sh. trurin e Politzerit, me lidhje paralele, nė momentin kur vetura e godit personin, do ta godiste po nė tė njėjtėn kohė edhe Politzerin duke ndenjur nė shtėpi. Tė gjithat ēfarė e ka ndier personi gjatė aksidentit do tė pėrjetonte edhe Politzeri, sikurse kėnga e njėjtė e dėgjuar nga dy altoparlantė tė ndryshėm tė lidhur me magnetofonin e njėjtė. Politzeri do tė ndjente, shihte dhe pėrjetonte frenimin e autobusit, prekjen e autobusit nė trupin e tij, imazhet e krahut tė thyer dhe gjakun, thyerjet, imazhet e hyrjes sė tij nė dhomėn e operacionit, fortėsinė e gipsit si dhe pafuqinė e krahut tė tij.
Ēdo njeri tjetėr i lidhur paralel me nervat e kėtij njeriu do tė pėrjetonte aksidentin sikurse Politzeri qė nga fillimi gjer nė fund. Nėse i aksidentuari do tė binte nė komė, tė gjithė do tė binin nė komė. Pėrveē kėsaj, nėse tė gjitha perceptimet qė kanė lidhje me aksident tė regjistroheshin nė ndonjė aparat dhe nėse tė gjitha kėto perceptime do ti transmetoheshin njė personi duke e pėrsėritur, atėherė edhe autobusi do tė godiste kėtė person shumė herė.
Pra, cili nga autobusėt qė kanė goditur kėta njerėz ėshtė i vėrtetė? Filozofia materialiste nuk ka pėrgjigje tė qėndrueshme pėr kėtė pyetje. Pėrgjigja e drejtė ėshtė se ata tė gjithė kanė pėrjetuar aksidentin me tė gjitha detajet vetėm nė mendjen e tyre.
Principi i njėjtė aplikohet edhe tek shembujt me ėmbėlsirėn dhe gurin. Nėse nervat e organeve shqisore tė Engelsit, i cili do tė ndjente ngopjen dhe plotėsinė e ėmbėlsirės nė barkun e tij pas ngrėnies sė ėmbėlsirės, do tė ishin tė lidhur me trurin e personit tjetėr nė mėnyrė paralele, edhe ai person do tė ndihej i ngopur kur Engelsi do tė hante ėmbėlsirėn dhe tė ngopej. Nėse nervat e Johnsonit, i cili ndien dhembjen nė kėmbėn e tij nėse e shqelmon gurin, tė ishin tė lidhur paralelisht me personin tjetėr, ai person do ta ndiente dhembjen e njėjtė.
Pra, cila ėmbėlsirė apo cili gur ėshtė i vėrtetė? Filozofia materialiste prapė ėshtė e mangėt qė tė jap pėrgjigje tė duhura nė kėtė pyetje. Pėrgjigja korrekte dhe e duhur e kėsaj pyetje ėshtė: tė dy, Engelsi dhe personi i tjetėr qė ka ngrėnė ėmbėlsirėn nė mendjen e tyre dhe janė ngopur; tė dy, Johnsoni dhe personi tjetėr kanė pėrjetuar njėjtė shkelmimin e gurit nė mendjen e tyre.
Ta bėjmė njė ndryshim nė shembullin qė e dhamė pėr Politzer: ti lidhim nervat e njeriut tė goditur nga autobusi nė trurin e Politzerit dhe nervat e Politzerit qė ėshtė ulur nė shtėpinė e tij nė trurin e njeriut qė ėshtė goditur me autobus. Nė kėtė rast, Politzeri do tė mendonte se ėshtė goditur nga autobusi edhe pse ėshtė duke ndenjur nė shtėpinė e tij. Njeriu qė nė tė vėrtetė ėshtė goditur nga autobusi kurrė nuk do ta ndjejė efektin e aksidentit dhe do tė mendonte se ai ėshtė duke ndenjur nė shtėpinė e Plitzerit. Logjika e njėjtė mund tė aplikohet edhe me shembujt e ėmbėlsirės dhe gurit.
Siē po shohim, nuk ėshtė e mundur qė njeriu tė ēlirohet nga shqisat e tij dhe tė lirohet plotėsisht. Nga ky kėndvėshtrim, shpirti i njeriut mund tu ekspozohet tė gjitha llojeve tė paraqitjeve tė ngjarjeve fizike edhe pse nuk ka trup fizik dhe ekzistim material dhe i mungon pesha materiale. Nuk ėshtė e mundur pėr njė njeri qė tė kuptojė kėtė pasi ai mendon se imazhet tri-dimenzionale janė tė vėrteta dhe ėshtė i sigurt nė ekzistimin e tyre pasi, si ēdonjėri, varet nga perceptimet qė i pėrjeton pėrmes organeve tė veta shqisore.
Filozofi i njohur britanik David Hume i shpreh mendimet e veta nė lidhje me kėtė fakt:
Tė flasim sinqerisht, kur pėrfshijė veten nė atė qė unė e quaj vetja, ēdoherė has me njė perceptim tė veēantė qė i pėrket tė nxehtės apo tė ftohtės, dritės apo hijes, dashurisė apo urrejtjes, tė hidhurės apo tė ėmblės apo ndonjė pėrfytyrim tjetėr. kurrė nuk mund ta kap veten pa ndonjė perceptimit, dhe kurrė nuk mund tė vėrej ndonjė gjė pėrveē perceptimit. 26
Formimi i perceptimeve nė tru nuk ėshtė filozofi, por fakt shkencor
Materialistėt pohojnė se ēfarė thamė deri mė tani ėshtė njė pikėpamje filozofike. Sidoqoftė, konsiderimi se bota e jashtme, siē e quajtėm ne, ėshtė njė koleksion i perceptimeve nuk ėshtė ēėshtje filozofike por thjeshtė njė fakt shkencor. Se si formohen imazhet dhe ndjenjat nė tru nė detaje mėsohet nė shkollat e medicinės. Kėto fakte, tė dėshmuara nė shek. 20-tė nga shkenca e nė veēanti nga fizika, qartė tregon se materia nuk ka realitet absolut dhe kėshtu, nė njėfarė mėnyre, ēdonjėri ėshtė duke e shikuar monitorin nė trurin e vet.
Ēdokush qė beson nė shkencė, pavarėsisht se a ėshtė ateist, budist apo dikush qė mban ndonjė pikėpamje tjetėr, duhet qė tė pranojė kėtė fakt. Materialisit mund tė mohojė ekzistencėn e Krijuesit por nuk mund tė mohon kėtė fakt shkencor.
Paaftėsia e Karl Marxit, Friederich Engelsit, Georges Politzerit dhe tė tjerėve qė tė kuptojnė kėtė fakt aq tė thjeshtė dhe evident ėshtė befasues ende, edhe pse niveli i njohurive shkencore nga koha e tyre ishte ndoshta e pamjaftueshme. Nė kohėn tonė, shkenca dhe teknologjia kanė pėrparuar shumė dhe zbulimet e kohėve tė fundit bėn qė ky fakt tė kuptohet shumė mė lehtė. Materialistėt, nga ana tjetėr, janė tė mbushur me frikė nga mundėsia e kuptimit tė kėtij fakti, bile edhe pjesėrisht, dhe duke e kuptuar se kjo nė mėnyrė definitive e shkatėrron filozofinė e tyre.
Frika e madhe e materialistėve
Pėr pak kohė, asnjė pėrgjigje substanciale nuk ka ardhur nga qarqet materialiste turke nė lidhje me kėtė temė qė ėshtė shtjelluar nė kėtė libėr, dmth, faktin se materia ėshtė vetėm njė perceptim. Kjo na jap njė pėrshtypje se qėllimi ynė nuk ėshtė bėrė tėrėsisht i qartė dhe se nevojitet sqarim i mėtutjeshėm. Sidoqoftė, edhe mė pėrpara, ėshtė zbuluar se materialistėt ndihen mjaft tė shqetėsuar pėr popullaritetin e kėsaj teme dhe ndiejnė frikė tė madhe pėr kėtė gjė.
Pėr njė kohė, materialistėt me tė madhe shfaqnin frikėn dhe panikun e tyre nė publikimet, konferencat dhe panelet e tyre. Fjalimet e tyre tė pashpresa dhe shqetėsuese bėn tė kuptohet se ata lėngojnė nga kriza tė rėnda intelektuale. Rrėnimi shkencor i teorisė sė evolucionit, qė ishte e ashtuquajtura bazė e filozofisė sė tyre, u kishte ardhur si goditje e madhe. Tani, ata e kuptojnė se kanė filluar ta humbin vetė materien, qė ėshtė shtyllė mė kryesore pėr ta sesa darvinizmi, dhe se janė duke pėrjetuar goditje edhe mė tė madhe. Ata deklaruan se kjo ēėshtje ėshtė kėrcėnimi mė i madh pėr ta dhe se kjo krejtėsisht e shkatėrron fabrikėn e tyre kulturore.
Njėri prej atyre qė e shprehu mė haptazi frikėn dhe panikun qė ndjehet nė qarqet materialiste ishte Renan Pekunlu, njė akademik dhe shkrimtar i revistės Bilim ve Utopya (Shkenca dhe utopia) qė ėshtė menduar se e ka detyrėn pėr ta mbrojtur materializmin. Nė artikujt e tij nė Shkenca dhe Utopia dhe nė panelet qė ai ka marrė pjesė, ai prezantoi librin Gjunjėzimi i evolucionit nga Harun Yahya si kėrcėnim numėr njė ndaj materializmit. Ēfarė e shqetėsoi Pekunlun bile edhe mė shumė sesa kapitujt qė zhvlerėsojnė darvinizmi, ishte pjesa qė jeni duke e lexuar tani. Pėr lexuesit dhe publikun e vet, qė sė fundi ishin shumė tė paktė, Pekunlu solli porosinė mos e leni vetveten qė tė entuziazmoheni me sugjerimin e idealizmit por mbani besimin nė materializėm. Ai e citoi Leninin, udhėheqėsin e revolucionit tė pėrgjakshėm komunist nė Rusi, si referim. Duke kėshilluar ēdonjėrin qė tė lexojnė librin e tij tė para njė shekulli Materializmi dhe empiriokriticizmi, Pekunlu pėrsėriti kėshillat e Leninit, mos mendoni pėr kėtė ēėshtje, ose pėrndryshe do tė humbni rrugėn e materializmit dhe do tė merreni pastaj me religjion. Nė njė artikull qė shkroi pėr revistėn e lartshėnuar, ai citoi Leninin:
Nėse njėherė e mohoni realitetin objektiv, qė na jepet me anėn e shqisave, menjėherė do tė humbni armėn kundėr fideistėve (mbrojtėsve tė fesė), ngase keni rrėshqitur nė agnosticizėm apo subjektivizėm dhe kjo ėshtė e tėra qė fideizmi kėrkon. Vetėm njė herė po tė biesh nė grackė, mė nuk ka rrugėdalje. Dhe mashistėt tanė tė gjithė janė rėnė nė grackėn e idealizmit, nė njė fideizėm tė dobėsuar dhe tė holluar; janė zėnė nė grackėn qė nga momenti kur morėn shqisat jo sikur njė imazh i botės sė jashtme por njė element special. Janė shqisa tė askujt, mendje e askujt, shpirt i askujt, vullnet i askujt. 27
Kėto fjalė qartė tregojnė se fakti tė cilin, Lenini, nė panik, e kuptoi dhe dėshironte qė tua largonte nga mendja e tij dhe tė shokėve tė tij, gjithashtu nė tė njėjtėn mėnyrė i shqetėson edhe materialistėt e sotėm. Sidoqoftė, Pekunlu dhe materialistėt tjerė vuajnė nga ankthi edhe mė i madh; pasi ata e dinė se ky fakt tani ėshtė duke ardhur mė shumė nė shprehje, mė sigurt dhe mė bindės sesa para 100 vjetėsh. Pėr herė tė parė nė historinė botėrore kjo temė ėshtė shpjeguar nė mėnyrė aq tė pafrenueshme.
Megjithatė, piktura e pėrgjithshme ėshtė se numėr i madh i shkencėtarėve materialistė ende marrin qėndrim sipėrfaqėsor kundėr kėtij fakti se materia nuk ėshtė asgjė tjetėr pėrpos njė iluzion. Ēėshtja e shpjeguar nė kėtė kapitull ėshtė njėra ndėr temat mė tė rėndėsishme dhe mė ngacmuese qė dikush mund tė ndeshet nė jetėn e vet. Nuk ka shans qė mė pėrpara tė jenė pėrballur me temė kaq kritike. Ende, reagimet e kėtyre shkencėtarėve apo sjelljet e tyre filozofike nė fjalimet dhe artikujt e tyre lėnė tė kuptohet se sa i cektė dhe sipėrfaqėsor ėshtė tė kuptuarit e tyre.
Reagimet e disa materialistėve nė lidhje me ēėshtjen e debatuar kėtu tregon se besnikėria e tyre ndaj materializmit ka shkaktuar njė lloj dėmtimi tė logjikės sė tyre. Pėr kėtė arsye, ata janė shumė larg tė kuptuarit tė ēėshtjes. P.sh., Alaattin Senel, gjithashtu njė akademik dhe shkrimtar pėr revistėn periodike Shkenca dhe Utopia, shfaqi mendim tė ngjashėm sikurse Pekunlu duke thėnė: Harroje gjunjėzimin e darvinizmit, kjo ėshtė temė qė vėrtetė kėrcėnon. Duke kuptuar se filozofia e vet nuk ka bazė, ai bėri kėrkesa si dėshmo se ēfarė je duke folur!. Ēfarė ėshtė mė interesant, ky shkrimtar duke shkruar ka zbuluar se ai nuk mund ta kuptoj kėtė fakt, ēfarė ai e konsideron si rrezik.
P.sh., nė artikullin qė ai foli ekskluzivisht pėr kėtė ēėshtje, Seneli pranon se bota e jashtme perceptohet nė tru si imazh. Sidoqoftė, ai pastaj vazhdon me pohimin se imazhet ndahen nė dy pjesė: ato qė kanė lidhje fizike dhe ato qė nuk kanė, e se imazhet qė janė tė lidhura me botėn e jashtme kanė lidhje fizike. Pėr tė mbėshtetur kėtė pohim, ai jep shembullin e telefonit. Nė pėrmbledhje ai shkruan: Nuk e di se imazhet nė trurin tim a kanė apo jo lidhje me botėn e jashtme, por e njėjta gjė vlen kur flas me telefon. Kur tė flas nė telefon, nuk e shoh fytyrėn e bashkėbiseduesit por kjo bisedė konfirmohet kur mė vonė e shoh sy mė sy. 28
Me kėto fjalė, autori nė tė vėrtetė mendon: Nėse kemi dyshim nė perceptimet tona, ne mund tė shikojmė nė vetė materien dhe tė verifikojmė realitetin e saj. Sidoqoftė, kjo ėshtė ide e gabuar evidente pasi ėshtė e pamundur qė ne tė arrijmė vetė materien. Ne kurrė nuk do tė mund tė dalim nga mendja jonė dhe tė dimė se ēfarė ėshtė pėrjashta. Edhe nėse zėri nė telefon ka apo jo lidhje me materien mund tė konfirmohet nga personi nga skaji tjetėr. Sidoqoftė, ky konfirmim ėshtė gjithashtu imazh, qė pėrjetohet nė mendje.
Kėta njerėz edhe nė ėndrrat e tyre pėrjetojnė gjėra tė ngjashme. P.sh., Senel mund tė shoh edhe nė ėndėrr qė ėshtė duke biseduar nė telefon dhe mandej tė konfirmohet nga bashkėbiseduesi. Pekunlu mundet qė nė ėndrrėn e vet tė ndiej veten tė kėrcėnuar dhe ti kėshillojė njerėzit e vet qė tė lexojnė libra tė vjetėr tė Leninit. Megjithatė, pavarėsisht se ēfarė bėjnė, kėta materialistėt kurrė nuk mund tė mohojnė se ngjarjet qė kanė pėrjetuar dhe njerėzit me tė cilėt kanė biseduar nė ėndėrr nuk janė asgjė pos perceptime.
Kush, pra, do tė konfirmojė se imazhet nė tru kanė korrelacion apo jo? Qeniet hije nė tru? Padyshim, ėshtė e pamundur pėr materialistėt qė tė gjejnė burim tė informatave qė mund tė japin tė dhėna nė lidhje me botėn e jashtme jashtė trurit dhe qė ti konfirmojė ato.
Tė pranuarit se tė gjitha perceptimet formohen nė tru, por edhe supozimi se mund tė dilet nga kjo dhe tė konfirmuarit e perceptimeve nga bota e jashtme reale zbulon se kapaciteti intelektual i personi ėshtė i kufizuar dhe se arsyeja e tij ėshtė e shtrembėruar.
Sidoqoftė, ēdo njeri me nivel normal tė tė kuptuarit dhe tė arsyetimit shumė lehtė mund ti kuptoj kėto fakte. Ēdo njeri i paanshėm e di, nė lidhje me atė ēfarė thamė deri mė tani, se ėshtė e pamundur pėr tė qė me shqisat e tij tė testojė ekzistimin e botės sė jashtme. Por, siē duket bindja e verbėr ndaj materializmit e shtrembėron kapacitetin racional tė njerėzve. Pėr kėtė arsye, materialistėt e sotėm shfaqin disa tė metat logjike nė gjykimin e tyre sikurse mentorėt e tyre qė u munduan qė tė dėshmojnė ekzistimin e materies me shkelmim e gurit apo me ngrėnien e ėmbėlsirave.
Gjithashtu duhet thėnė se kjo nuk ėshtė situatė mahnitėse, pasi paaftėsia pėr tė kuptuar ėshtė tipar i zakonshėm i tė gjithė jobesimtarėve. Nė Kuran, Allahu veēanėrisht thotė se ata janė popull qė nuk kupton (Maide:58)
Materialistėt kanė rėnė nė kurthin mė tė madhe nė histori
Atmosfera e panikut qė qėndron nėpėr qarqet materialiste nė Turqi, qė ne i kemi pėrmendur vetėm disa shembuj, tregon se materialistėt pėrballohen me njė disfatė tė plotė, qė kurrė mė parė nuk e kanė pėrjetuar nė histori. Qė materia ėshtė vetėm njė perceptim ėshtė dėshmuar nga shkenca moderne dhe ėshtė parashtruar nė mėnyrė shumė tė qartė, tė hapur dhe efektive. Mbetet vetėm qė materialistėt tė shohin dhe tė pranojnė shembjen e tėrė botės materiale nė tė cilėt ata besojnė verbėrisht dhe nė tė cilėn mbėshtetėn.
Mendimi materialist ka ekzistuar ēdoherė gjatė rrjedhės historike tė njerėzimit. Duke qenė shumė tė sigurt nė vetvete dhe nė filozofinė qė besojnė, ata u ngritėn kundėr Allahut i Cili i ka krijuar. Skenari qė ata formuluan thotė qė materia nuk ka as fillim e as fund, dhe e gjithė kjo nuk ka mundėsi tė ketė Krijues. Pėr shkak tė arrogancės sė tyre, ata mohuan Allahun dhe u strehuan tek materia, qė ata besojnė se ka ekzistencė reale. Ata ishin aq tė bindur nė filozofinė e tyre saqė kurrė nuk menduan se ndonjėherė do tė jetė mundshme tė shtrohet njė shpjegim qė dėshmon tė kundėrtėn.
Kjo ėshtė arsyeja pse faktet e treguara nė kėtė libėr nė lidhje me natyrėn e vėrtetė tė materies i befasoi aq shumė kėta njerėz. Ajo qė ėshtė treguar kėtu ka shkatėrruar bazėn e themelit tė filozofisė sė tyre dhe nuk ka lėnė vend pėr diskutime tė mėtutjeshme. Materia, nė tė cilėn ata i bazojnė tėrė mendimet, jetėt, arrogancėn dhe mohimin u zhdukėn pėrnjėherėsh. Si mund tė ekzistojė materializmi kurse materia jo?
Njėra prej cilėsive tė Allahut ėshtė planifikimi i Tij kundėr jobesimtarėve. Kjo thuhet nė ajetin Ata bėnin plane, e All-llahu i asgjėsonte, se All-llahu ėshtė mė i miri planifikues. (Enfal: 30)
Allahu i ka vėrė nė kurth materialistėt duke i bėrė qė tė mendojnė se materia ekziston dhe, duke e bėrė kėtė, i poshtėroj ata nė mėnyrė tė paparė. Materialistėt mendonin se pasuria, statusi e posti i tyre, shoqėria qė i takonin, e tėrė bota dhe ēdo gjė tjetėr ekziston me tė vėrtetė dhe u bėnė arrogantė ndaj Allahut duke u mbėshtetur nė kėto. Ata e kundėrshtuan Allahun duke qenė mburracak dhe me mosbesim tė shtuar. Derisa e bėnin kėtė ata krejtėsisht mbėshteteshin nė materie. Prandaj, ata kanė mungesė tė tė kuptuarit sa qė nuk menduan se Allahu ėshtė gjithkah rreth tyre. Allahu tregon gjendjen nė tė cilėn jobesimtarėt janė drejtuar si rezultat i mendje-trashėsisė sė tyre:
A mos po tė kurdisin ndonjė kurth, po ata qė nuk besuan bijnė vetė nė kurth. (Tur: 42)
Kjo sigurisht ėshtė edhe humbja mė e madhe e tyre nė histori. Duke u bėrė arrogant, materialistėt kanė qenė tė mashtruar dhe kanė vuajtur humbje serioze nė luftėn qė ata kryenin kundėr Allahut duke sjellė diēka monstruoze kundėr Tij. Ajeti Dhe ashtu (sikurse nė Mekė) nė ēdo qytet kemi bėrė kriminelėt e tij pari, nė mėnyrė qė tė bėjnė dredhi nė tė, por nuk mashtrojnė tjetėr kė pos veten e tyre dhe prapėseprapė nuk kuptojnė. (Enam: 123) tregon se sa tė pavetėdijshėm janė kėta njerėz qė u ngritėn kundėr Krijuesit tė tyre, dhe si do tė pėrfundojnė. Nė ajetin tjetėr fakti i njėjtė tregohet kėshtu:
Ata pėrpiqen ta mashtrojnė All-llahun dhe ata qė besuan, po nė tė vėrtetė ata nuk mashtrojnė tjetėr, pos vetvetes, por ata nuk e hetojnė. (Bekare: 9)
Derisa jobesimtarėt pėrpiqen tė mashtrojnė, ata nuk e kuptojnė njė fakt shumė tė rėndėsishėm qė ėshtė theksuar me fjalėt po nė tė vėrtetė ata nuk mashtrojnė tjetėr, pos vetvetes, por ata nuk e hetojnė nė kėtė ajet. Ky ėshtė fakti se ēdo gjė qė ata pėrjetojnė ėshtė njė fantazim i dizajnuar qė tė perceptohet nga ata, dhe tė gjitha mashtrimet qė ata shpikin janė vetėm imazhe tė formuara nė trurin e tyre sikurse ēdo lloj veprimi qė ata e bėjnė. Marrėzia e tyre i ka bėrė qė tė harrojnė se ata janė vetėm me Allahun, e prandaj, ata janė zėnė nė kurth nė planet e tyre tinėzare.
Jo mė pak se jobesimtarėt qė jetuan mė parė, ata qė jetojnė sot pėrballen me njė realitet qė do tė shkatėrrojė planet e tyre tinėzare nė themel. Me kėtė ajet ... s'ka dyshim se intriga e djallit ėshtė e dobėt (Nisa: 76), Allahu thotė se kėto mashtrime janė tė dėnuara qė tė mbarojnė ditėn qė janė kurdisur. Ai u jap lajme tė mira besimtarėve me kėtė ajet ...dinakėria e tyre nuk do t'u dėmtojė aspak.(Ali Imran: 120)
Nė njė ajet tjetėr Allahu thotė: E veprat e atyre qė nuk besuan janė si mirazh nė njė shkretinė ku i etshmi mendon se ėshtė ujė derisa kur t'i afrohet atij nuk gjen asgjė. (Nur: 39). Edhe materializmi, bėhet njė mirazh pėr mohuesit sikurse qėndron nė kėtė ajet; kur kėrkojnė mbėshtetje nga ajo, ata do tė shohin se kjo krejt ka qenė iluzion. Allahu mund ti mashtrojė ata me gjėra tė tilla si mirazhi, dhe ti ēorientoj nė perceptimin e tėrė kėtij koleksion tė imazheve si tė vėrtetė. Tė gjithė ata njerėz eminentė, profesorė, astronomė, biologė, fizikanėt dhe tė gjithė tė tjerėt pa marrė parasysh postin e tyre janė tė mashtruar thjeshtė sikur fėmijėt, dhe janė tė poshtėruar pasi morėn materien si zot tė tyrin. Duke supozuar koleksionin e imazheve si absolute, ata e bazuan filozofinė dhe ideologjinė e tyre nė tė, duke u pėrfshirė nė debate serioze, dhe adoptuan tė ashtuquajturėn ligjėratė intelektuale. Ata bindėn vetveten se janė mjaft tė menēur qė tė ofrojė njė argument mbi tė vėrtetėn e gjithėsisė dhe ēka ėshtė mė e rėndėsishme, tė polemizojnė pėr Allahun me inteligjencėn e tyre tė kufizuar. Allahu shpjegon gjendjen e tyre nė ajetin e mėposhtėm:
E, ata (jobesimtarėt) i kurdisėn njė dredhi, All-llahu iu kundėrvu dredhisė sė tyre, All-llahu ėshtė asgjėsuesi mė i fuqishėm kundėr atyre qė bėjnė dredhi. (Ali Imran: 54)
Ndoshta mund ti iket disa dredhive; sidoqoftė, ky plan i Allahut kundėr jobesimtarėve ėshtė aq i vendosur saqė ėshtė e pamundur qė ti iket. Pa marrė parasysh se ēfarė bėjnė apo kujt i kėrkojnė ndihmė, ata nuk mund tė gjejnė ndihmues tjetėr pos Allahut. Siē na informon Allahu nė Kuran, ...dhe pos All-llahut nuk do t'i gjejnė vetes as mbrojtės as ndihmės. (Nisa: 173)
Materialistėt kurrė nuk pritėn qė tė bien nė kurth tė tillė. Duke i pasur tė gjitha mjetet e shek. 20-tė nė kontroll, ata menduan se mund tė bėhen kokėfortė nė mohimin e tyre dhe ti tėrheqin njerėzit nė mosbesim. Allahu nė Kuran e shpjegon kėtė mendėsi tė pėrhershme tė jobesimtarėve dhe pėrfundimin e tyre:
Ata pėrgatiten njė kurth e Ne ua shpėrblyem kurthin duke mos e hetuar ata. Pra, vėshtro se ēfarė ishte pėrfundimi i dredhisė sė tyre. Nė tė vėrtetė, Ne zhdukėm tė gjithė ata dhe popullin e tyre. (Neml: 50-51)
Kjo, nė nivel tjetėr, ėshtė ēfarė ajetet nėnkuptojnė: materialistėt janė bėrė qė tė kuptojnė se ēdo gjė qė posedojnė nuk ėshtė asgjė tjetėr veēse njė iluzion, e prandaj ēdo gjė qė kanė ėshtė shkatėrruar. Derisa ata i vėzhgojnė pasuritė, fabrikat, arin, dollarėt, fėmijėt, gratė, shokėt, pozitėn dhe statusin dhe trupin e tyre, tė cilat i besojnė se ekzistojė, duke u rrėshqitur nga duart, ata janė tė shkatėrruar, siē thuhet nė ajetin e 51-tė tė sures Neml. Nė kėtė pikė ata nuk janė mė entitete materiale por vetėm shpirtra.
Padyshim, tė kuptuarit e kėsaj tė vėrtetėn ėshtė gjendja mė e vėshtirė pėr materialistėt. Fakti qė ēdo gjė qė kanė ėshtė vetėm njė iluzion ėshtė i barasvlershėm, siē thonė ata, me vdekjen para vdekjes nė kėtė botė.
Ky fakt i lė vetėm me Allahun. Me ajetin Ti, mė le Mua dhe atė qė e krijova tė vetmuar. (Mudeththir: 11) Allahu na pėrkujton qė tė kemi nė mendje faktin se ēdo njeri, nė tė vėrtetė, ėshtė i vetmuar nė praninė e Tij. Ky fakt i mrekullueshėm pėrsėritet nė shumė ajete tjera:
Nė tė vėrtetė ju na erdhėt njė nga njė (tė vetmuar), ashtu si ju krijuam sė pari; keni lėnė prapa shpinės atė qė u patėm dhėnė... (Enam: 94)
Dhe nė ditėn e kiametit secili do t'i paraqitet Atij i vetmuar. (Merjem: 95)
Kjo, nė nivel tjetėr, ėshtė ēfarė tregojnė ajetet: ata qė marrin materien si zot tė tyrin rrjedhin nga Allahu dhe do ti kthehen Atij. Ata do ti nėnshtrojnė vullnetin e tyre Allahut me apo pa dėshirėn e tyre. Tani presin Ditėn e Gjykimit kur ēdokush do tė thirret pėr tė dhėnė llogarinė e vet, pa marrė parasysh se a janė tė gatshėm qė ta kuptojnė.
Ska dyshim se All-llahu nuk mund ti fshihet asgjė nė tokė e as nė qiell.(Ali Imran,3:5) |
Konkluzioni
Tema qė e sqaruam deri mė tani ėshtė njėra ndėr tė vėrtetat mė tė mėdha qė ndonjė herė do tė dėgjosh nė jetėn tėnde. Dėshmia se e gjithė bota materiale nė tė vėrtetė ėshtė njė imazh, kjo ēėshtje ėshtė ēelės pėr tė kuptuar ekzistencėn e Allahut dhe krijimin e Tij si dhe tė kuptuarit se Ai ėshtė qenie e vetme absolute.
Njeriu qė e kupton kėtė ēėshtje vėren se bota nuk ėshtė njė vend ku shumica e njerėzve mendojnė se ėshtė. Bota nuk ėshtė njė vend absolut me ekzistencė tė vėrtetė siē supozohej nga ata qė bredhin pa qėllim tė caktuar nėpėr rrugė, rrahėn nėpėr kafene, tregohen nėpėr kafene luksoze, mburren me pasurinė qė kanė apo ata qė ia kushtojnė jetėn e tyre qėllimeve boshe. Bota ėshtė vetėm njė koleksion i perceptimeve, njė iluzion. Tė gjithė njerėzit qė i kemi cituar mė lart janė vetėm hije qė i shikojnė kėto perceptime nė mendjen e tyre; e akoma, nuk janė tė vetėdijshėm pėr kėtė.
Ky koncept ėshtė shumė i rėndėsishėm pasi minon filozofinė materialiste e cila mohon ekzistencėn e Allahut dhe bėn atė qė tė dėshtojė. Kjo ėshtė arsyeja pse materialistėt si Marxi, Engelsi dhe Lenini ndjen panikun, u zemėruan dhe i paralajmėruan pėrkrahėsit e tyre qė mos tė mendojnė nė lidhje me kėtė koncept kur tė flitet pėr tė. Kėta njerėz janė me aq tė meta mentale qė nuk munden as tė kuptojnė se perceptimet formohen brenda trurit. Ata mendojnė se bota qė e shohin nė trurin e tyre ėshtė bota e jashtme e nuk mund tė kuptojnė dėshminė e qartė qė tregon tė kundėrtėn.
Kjo pavetėdije ėshtė rezultat i menēurisė sė pakėt qė Allahu iu ka dhėnė jobesimtarėve. Siē thotė Allahu nė Kuran jobesimtarėt kanė zemra qė me to nuk kuptojnė, ata kanė sy qė me ta nuk shohin dhe ata kanė veshė qė me ta nuk dėgjojnė. Ata janė si kafshėt, bile edhe mė tė humbur, tė tillėt janė ata tė marrėt. (Araf: 179)
Mund tė hulumtosh pas kėsaj pike duke pėrdorur tė menduarit tuaj personal. Pėr kėtė gjė, duhet qė tė koncentrohesh, pėrkushto vėmendjen dhe mendo thellė pėr mėnyrėn se si i sheh objektet rreth teje dhe mėnyrėn se si i ndjen kur ti prekėsh. Nėse mendon me plotė kujdes, do tė ndjesh se qenia inteligjente qė sheh, dėgjon, prek, mendon dhe lexon kėtė libėr mu nė kėtė ēast ėshtė vetėm shpirti dhe shikon perceptimet e quajtura materie nė ekran. Ai qė e kupton kėtė konsiderohet se ėshtė larguar nga fusha e botės materiale qė mashtron pjesėn mė tė madhe tė njerėzve dhe ka hyrė nė fushėn e ekzistencės sė vėrtetė.
Ky realitet ėshtė kuptuar edhe nga njė numėr i madh i teistėve apo filozofėve gjatė historisė. Intelektualėt islamikė si Imam Rabanni, Muhyddin Ibn al-'Arabi dhe Mawlana Jami kanė kuptuar kėtė nga shenjat e Kuranit dhe duke pėrdorur arsyen e tyre. Disa filozofė perėndimorė si George Berkley e kanė kuptuar realitetin e njėjtė pėrmes arsyes. Imam Rabbani nė maktubatet (letrat) e tij ka shkruar se e tėrė gjithėsia ėshtė njė iluzion dhe supozim (perceptim) dhe se Allahu ėshtė qenie e vetme absolute:
Allah...Substanca e kėtyre qenieve qė Ai krijoi ėshtė njė asgjė hiē... Ai i krijoi tė gjitha nė sferėn e shqisave dhe iluzioneve... Ekzistimi i gjithėsisė ėshtė nė sferėn e shqisave dhe iluzioneve, dhe nuk ėshtė materiale... Nė realitet, asgjė nuk ėshtė pėrjashta pėrpos Qenies Lavdiplotė, (e qė ėshtė Allahu).29
Imam Rabbani qartėsisht ka thėnė se tė gjitha imazhet qė i paraqiten njeriut janė veē iluzione, dhe se nuk ka gjėra origjinale nė botėn e jashtme.
Ky qark i imagjinuar ėshtė i paraqitur nė imagjinatė. Shihet deri nė gjerėsinė qė ėshtė e paraqitur, sidoqoftė, me syrin e mendjes. Pėrjashta, duket sikur tė shihet me syrin e kokės. Por, nuk ėshtė kėshtu. Nuk ka as paraqitje apo gjurmė tė sė jashtmes. As qė ekzistojnė kushtet qė tė shihet. Ėshtė e njėjtė sikurse fytyra e dikujt e reflektuar nga pasqyra. Nuk ka qėndrueshmėri pėrjashta. Padyshim, si qėndrueshmėria si imazhi janė nė IMAGJINATĖ. Allahu e di mė sė miri.30
Mawlana Jami ka theksuar faktin e njėjtė, qė e ka zbuluar prej shenjave tė Kuranit dhe duke pėrdorur mendjen e vet: Ēfarėdo qė ekziston nė gjithėsi janė shqisa dhe iluzione. Mė mirė tė themi janė sikurse reflektimi nga pasqyra apo hijet.
Sidoqoftė, numri i atyre qė kanė e kuptuar kėtė fakt gjatė historisė gjithmonė ka qenė i kufizuar. Dijetarėt e mėdhenj si Imam Rabbani ka shkruar se ndoshta nuk do tė ishte menēuri qė tu tregohet ky fakt masės njerėzore pasi shumica e njerėzve nuk janė nė gjendje qė ta kuptojnė.
Nė kohėn e sotme, kjo ka bėrė njė fakt empirik me dėshmitė e dhėna nga shkenca. Fakti qė gjithėsia ėshtė njė hije, ėshtė pėrshkruar mėnyrė aq konkrete, tė qartė dhe tė hollėsishme pėr herė tė parė nė histori.
Pėr kėtė shkak, shek. 21-tė do tė jetė pikė kthese historike ku njerėzit nė pėrgjithėsi do tė kuptojnė realitetin hyjnor dhe do tė drejtohet me turma tek Allahu, Qenia e vetme Absolute. Besimet materialiste tė shek. 19-tė do tė vendosen nė grumbujt e mbeturinave tė historisė, ekzistenca e Allahut dhe krijimtaria e Tij do tė kapet nga mendja, do tė kuptohet mosekzistimi i hapėsirės dhe kohės, njerėzimi do tė ēlirohet nga velloja e vjetėr shekullore e mashtrimeve dhe paragjykimeve qė i kishte hutuar.
Nuk ėshtė e mundur qė kėtė rrjedhė tė pandalshme ta pengojė ndonjė qenie nga hija.
xx
14- Frederic Vester, Denken, Lernen, Vergessen, (Munih: Dtv, 1978), p. 6
15. George Berkeley, A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge, Internet edition, http://eserver.org/18th/berkeley.txt
16. R. L. Gregory, Eye and Brain: The Psychology of Seeing, (New York: Oxford University Press Inc., 1990), p. 9
17. Barnett, The Universe and Dr. Einstein, (New York: Mentor Books, 1952), p.24 
18. Orhan Hancerlioglu, Dusunce Tarihi (The History of Thought), (Istanbul: Remzi Bookstore, 6th edition, 1995) p. 447
19. George Berkeley, A Treatise Concerning the Principles of Human Knowledge, Internet edition, http://eserver.org/18th/berkeley.txt
20. Bertrand Russell, ABC of Relativity, (London: George Allen and Unwin, 1964), pp. 161-162
21.R. L. Gregory, Eye and Brain: The Psychology of Seeing, (New York: Oxford University Press Inc., 1990), p. 9
22.Karl Pribram, David Bohm, Marilyn Ferguson, Fritjof Capra, Holografik Evren I, Ēev: Ali Ēakżrošlu, Kuraldżžż Yayżnlarż, Żstanbul: 1996, s.37
23. Ken Wilber, Holographic Paradigm and Other Paradoxes, (New York: Random House, 1982), p. 20
24.George Politzer, Principes fondamentaux de Philosophie, (Paris: Editions Sociales, 1954), p. 65
25.Orhan Hancerlioglu, Dusunce Tarihi (The History of Thought), (Istanbul: Remzi Bookstore, 6th edition, 1995) p. 261
26. George Politzer, Principes fondamentaux de Philosophie, (Paris: Editions Sociales, 1954), p. 65
27. David Hume, A Treatise of Human Nature, Book I, Section IV: Of Personal Identity, Internet edition
28. Rennan Pekunlu "Aldatmacanin Evrimsizligi," (Non-Evolution of Deceit), Bilim ve Utopya, December 1998 (V. I. Lenin, Materialism and Empirio-criticism, (Moscow: Progress Publishers, 1970), pp. 334-335)
29. Alaettin Senel, "Evrim Aldatmacasi mi?, Devrin Aldatmacasi mi?," (Evolution Deceit or Deceit of the Epoch?), Bilim ve Utopya, December 1998
30. Abdülhakim Bilge, "Mutlak Varlżk, Gölge Varlżk ve Yokluk", Arafiyan Dergisi, Kasżm 1994
|
xx |